{"id":32604,"date":"2025-10-29T12:21:47","date_gmt":"2025-10-29T10:21:47","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32604"},"modified":"2026-02-18T13:06:55","modified_gmt":"2026-02-18T11:06:55","slug":"kamienie-pamieci-przy-okopowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32604","title":{"rendered":"Kamienie pami\u0119ci przy Okopowej"},"content":{"rendered":"

Cmentarz \u017cydowski przy ul. Okopowej 49\/51 powsta\u0142 z inicjatywy warszawskiej gminy \u017cydowskiej w 1806 roku
\nfot. Adrian Grycuk\/CC BY-SA 3.0\/Wikimedia Commons<\/p>\n

Cmentarz przy Okopowej w Warszawie jest jed\u00adnym z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie miejsc wiecznego spoczynku wiernych wyznania moj\u017ceszowego. Na 33,5 hektarach pochowano ponad 200 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pogrzeby wci\u0105\u017c si\u0119 odbywaj\u0105 \u2013 w lutym 2025 roku spocz\u0105\u0142 tu Marian Turski (Mosze Turbowicz). <\/strong><\/p>\n

Chronologicznie nekropolia przy Okopowej to trzeci cmentarz w dziejach warszawskich \u017byd\u00f3w: pierw\u00adszy, niewielki, XIV-wieczny, powsta\u0142 w okolicy Sta\u00adrego Miasta, drugi, na Pradze, za\u0142o\u017cy\u0142 w 1780 roku Szmul Jakubowicz (lub J\u00f3zef Samuel Sonnenberg, zwany Zbytkowerem) \u2013 bankier m.in. kr\u00f3la Stani\u00ads\u0142awa Augusta. To od jego imienia cz\u0119\u015b\u0107 Warszawy nosi nazw\u0119 \u201eSzmulki\u201d. Trzeci cmentarz powsta\u0142 za okopami granicznymi Warszawy w 1806 roku z ini\u00adcjatywy warszawskiej gminy \u017cydowskiej. Przez wiele lat by\u0142 traktowany jako elitarna nekropolia bogatej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\n

Brama, mur, dom przedpogrzebowy <\/strong>
\nPocz\u0105tkowo wej\u015bcie na cmentarz znajdowa\u0142o si\u0119 od strony G\u0119siej. Obecne \u2013 od ulicy Okopowej \u2013 otwarto oko\u0142o 1876 roku, po zniesieniu wa\u0142\u00f3w Lubo\u00admirskiego. Teren cmentarza otoczono drewnianym parkanem w II po\u0142owie XIX wieku. W okresie mi\u0119\u00addzywojennym zast\u0105piono go ceglanym murem. Dzi\u015b na cmentarz \u017cydowski przy Okopowej wcho\u00addzimy przez wsp\u00f3\u0142czesne drzwi, umieszczone w dawnej bramie dla karawan\u00f3w. Te oryginalne, przedwojenne, zachowa\u0142y si\u0119 i stoj\u0105 na dziedzi\u0144cu jako pomnik pami\u0119ci. Przymocowano do ich prawej strony pod\u0142u\u017cny ozdobny pojemnik, na mezuz\u0119. Mezuza to kawa\u0142ek zwini\u0119tego pergaminu, na kt\u00f3\u00adrym \u017cydowski skryba wypisa\u0142 odpowiednie wer\u00adsety z Tory. Zawieraj\u0105 one nakaz mi\u0142o\u015bci do Boga, przestrzegania Jego praw, uznania, \u017ce jest jedynym Bogiem, oraz obowi\u0105zek uczenia tego dzieci.
\nTeren cmentarny, sukcesywnie powi\u0119kszany, podzielony by\u0142 na kwatery: ortodoksyjn\u0105 i asymi\u00adlant\u00f3w; oddzielnie chowano m\u0119\u017cczyzn, kobiety i dzieci. Z czasem przemiany w obyczajowo\u015bci zaciera\u0142y te podzia\u0142y.
\nW drugiej po\u0142owie XIX wieku zbudowano oka\u00adza\u0142y budynek wed\u0142ug projektu Adolfa Schimmelp\u00adfenniga \u2013 w jego centralnej cz\u0119\u015bci umieszczono synagog\u0119, a w bocznych \u2013 oddzielne domy przed\u00adpogrzebowe dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet.<\/p>\n

\u015alady czasu wojny<\/strong>
\nW okresie II wojny \u015bwiatowej cmentarz przy Oko\u00adpowej sta\u0142 si\u0119 miejscem poch\u00f3wku tysi\u0119cy os\u00f3b zmar\u0142ych lub zabitych w warszawskim getcie. Spe\u00adcjalne ekipy zabiera\u0142y zw\u0142oki z ulic i dom\u00f3w, a nast\u0119pnie przewozi\u0142y je na cmentarz i grzeba\u0142y w ogromnej, zbiorowej mogile. Czasem na jego terenie Niemcy dokonywali egzekucji. Z uwagi na bezpo\u015brednie s\u0105siedztwo z cmentarzem na Pow\u0105z\u00adkach, cmentarz \u017cydowski sta\u0142 si\u0119 miejscem gigan\u00adtycznego szmuglu. Emanuel Ringelblum wspomi\u00adna\u0142, \u017ce pewnej nocy przeprowadzono t\u0119dy 26 \u017cywych kr\u00f3w. Korzystano w tym celu z ulicy Sm\u0119t\u00adnej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a oba cmentarze i stanowi\u0142a dogodne przej\u015bcie mi\u0119dzy Okopow\u0105 a Obozow\u0105.
\nCmentarz sta\u0142 si\u0119 miejscem ukrywania si\u0119 ucie\u00adkinier\u00f3w z getta. Przypomina o tym chocia\u017cby otwarty w\u0142az do kana\u0142u \u015bciekowego, \u0142\u0105cz\u0105cego nekropoli\u0119 z gettem i \u201earyjsk\u0105\u201d cz\u0119\u015bci\u0105 miasta, oraz zachowana do dzi\u015b \u2013 wykonana z szyn tramwajo\u00adwych, macew i cegie\u0142 \u2013 kryj\u00f3wka, w kt\u00f3rej okupa\u00adcj\u0119 przetrwa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 rodziny Karmi.
\nPo likwidacji getta, 15 maja 1943 roku, Niemcy wysadzili w powietrze wszystkie budynki znaj\u00adduj\u0105ce si\u0119 na cmentarzu, w tym domy przedpo\u00adgrzebowe i synagog\u0119. Zachowa\u0142y si\u0119 jedynie ich fundamenty.<\/p>\n

Mistrzowie sztuki sepulkralnej <\/strong>
\nCmentarz \u017cydowski przy Okopowej to nie tylko miejsce poch\u00f3wku \u2013 to tak\u017ce wyj\u0105tkowo bogata galeria sztuki sepulkralnej. Zobaczymy tu trady\u00adcyjne macewy, proste w swej architekturze ohele oraz wyszukane w formie grobowce nad mogi\u0142ami zamo\u017cnych przedsi\u0119biorc\u00f3w, kupc\u00f3w, dzia\u0142aczy politycznych i spo\u0142ecznych, a tak\u017ce artyst\u00f3w. Obok macew z piaskowca pojawi\u0142y si\u0119 obeliski, sarkofagi i mauzolea z granitu lub marmuru, wykonywane przez mistrz\u00f3w takich jak: Abraham Ostrzega (m.in. nagrobki Estery Pave, <\/strong>Jana Sieroty i Mauzoleum Trzech Pisarzy), Szymon Kratka (m.in. nagrobek J\u00f3zefa Jankiele\u00adwicza), Feliks Rubinlicht (nagrobek Ester Rachel Kami\u0144skiej) oraz Henryk Kuna.
\nBiblijny zakaz przedstawiania postaci ludzkiej w sztuce i rzemio\u015ble \u017cydow\u00adskim sprawi\u0142, \u017ce wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 sys\u00adtem metaforycznych znak\u00f3w, pozwa\u00adlaj\u0105cych odczytywa\u0107 aluzje zawarte w p\u0142askorze\u017abach nagrobnych. Na przyk\u0142ad jele\u0144 na macewie mo\u017ce sym\u00adbolizowa\u0107 imi\u0119 hebrajskie Cwi lub Naf\u00adtali (w jidysz: Hersz), albo cech\u0119 pocho\u00adwanej osoby \u2013 szybko\u015b\u0107 i zwinno\u015b\u0107. Lew to znak plemienia Judy i ca\u0142ego ludu Izraela, symbol si\u0142y i pot\u0119gi, a tak\u017ce najcz\u0119\u015bciej spotykany motyw ikonogra\u00adficzny. Mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 do imienia Arje (hebrajskie) lub Lejb (jidysz). Motyl z kolei oznacza w\u0119dr\u00f3wk\u0119 duszy. Istnieje wiele innych symboli tego rodzaju.<\/p>\n

\"\"

Mauzoleum Trzech Pisarzy \u2013 wybitnych tw\u00f3rc\u00f3w jidysz: Icchoka Lejba Pereca, Szymona An-skiego i Jakuba Dinezona fot. K. Fagasi\u0144ska<\/p><\/div>\n

Od Tugenholda do Bera, za\u0142o\u017cyciela rodu Bergson\u00f3w <\/strong>
\nWycieczk\u0119 po cmentarzu warto rozpo\u00adcz\u0105\u0107 od jego najstarszej cz\u0119\u015bci, po\u0142o\u017conej niedaleko bramy wej\u015bciowej. W jednej z kwater spoczywaj\u0105 rabini i cadykowie. Jakub Tugenhold (1794\u20131871) by\u0142 organizatorem pierwszej szko\u0142y elementarnej dla dzieci \u017cydowskich w Warszawie, zwolennikiem edukacji i o\u015bwiecenia, cenzorem ksi\u0105g hebrajskich. Zatwierdza\u0142 napisy na grobach \u017cydowskich. Antoni Eisenbaum (1791\u20131852) by\u0142 pierwszym dyrektorem Warszawskiej Szko\u0142y Rabin\u00f3w, dzia\u0142aczem asymi\u00adlatorskim, erudyt\u0105, cz\u0142owiekiem wysokiej kultury i nieprzeci\u0119tnych zdolno\u015bci. To pradziadek Boles\u0142awa Le\u015bmiana i Jana Brzechwy. Jego gr\u00f3b, oznaczony czarn\u0105, wysok\u0105 \u017celiwn\u0105 kolumn\u0105, widoczny jest z daleka. I na niej pojawi\u0142a si\u0119 pierwsza na tym cmen\u00adtarzu inskrypcja w j\u0119zyku polskim.
\nOd 1855 roku zacz\u0119to coraz cz\u0119\u015bciej stosowa\u0107 tek\u00adsty tak\u017ce w jidysz, niemieckim i rosyjskim.
\nId\u0105c w g\u0142\u0105b tej cz\u0119\u015bci cmentarza, zobaczymy prze\u00adpi\u0119knie zdobiony ohel Bera Sonenberga \u2013 niewielki, murowany grobowiec postawiony oko\u0142o 1831 roku. Ohel (hebr. \u201enamiot\u201d) to tradycyjna \u017cydowska forma nagrobna, zwykle pozbawiona zdobie\u0144, cz\u0119\u00adsto z drzwiami. Ber by\u0142 synem Szmula Jakubowicza (znanego r\u00f3wnie\u017c jako J\u00f3zef Samuel Sonnenberg, zwany Zbytkowerem) \u2013 prekursora polskiego kapi\u00adtalizmu i fundatora cmentarza \u017cydowskiego na Br\u00f3dnie (tam te\u017c zosta\u0142 pochowany). Ber za\u0142o\u017cy\u0142 r\u00f3d Bergson\u00f3w, z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 m.in. jego prawnuk Henri Bergson \u2013 filozof, literat, laureat Nagrody Nobla.<\/p>\n

\"\"

Antoni Eisenbaum \u2013 w 1855 roku
na jego nagrobku wyryto pierwszy napis w j\u0119zyku polskim fot. K. Fagasi\u0144ska<\/p><\/div>\n

Najwi\u0119kszy masowy gr\u00f3b w Europie<\/strong>
\nNieco dalej zobaczymy groby \u017cydowskich uczest\u00adnik\u00f3w Powstania Warszawskiego \u2013 po prawej stro\u00adnie kobiece, po lewej m\u0119skie. Tu\u017c obok znajduje si\u0119 teren z dwoma masowymi grobami. Ich granice wyznaczono \u015bcianami z kortenu \u2013 trwa\u0142ego, rdze\u00adwiej\u0105cego metalu \u2013 pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi u\u0142o\u017cono g\u0142azy i kamienie symbolizuj\u0105ce tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w zamordowanych przez nazist\u00f3w w getcie war\u00adszawskim. To zbiorowa mogi\u0142a \u2013 najwi\u0119kszy masowy gr\u00f3b w Europie. W latach 1940\u20131943 wrzu\u00adcano tu zw\u0142oki przewo\u017cone z ulic getta. Szacuje si\u0119, \u017ce spoczywa tu oko\u0142o 60 tysi\u0119cy cia\u0142. Pomi\u0119dzy polami kamieni wznosi si\u0119 a\u017curowy monument z zawieszonymi w powietrzu kamieniami, uk\u0142a\u00addaj\u0105cy si\u0119 w kszta\u0142t z\u0142amanej kolumny \u2013 symbolu przerwanego \u017cycia.
\nNiedaleko st\u0105d znajduje si\u0119 niedoko\u0144czone mau\u00adzoleum \u017co\u0142nierzy pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3\u00adrzy polegli w polskich powstaniach narodowych i wojnach o wolno\u015b\u0107 Polski. Projekt monumentu przygotowa\u0142 Marcin Weinfeld \u2013 architekt s\u0142ynnego warszawskiego Prudentialu. Niestety, prace prze\u00adrwa\u0142 wybuch II wojny \u015bwiatowej. Jedn\u0105 z central\u00adnych postaci mauzoleum mia\u0142 by\u0107 Berek Joselewicz \u2013 podpu\u0142kownik i dow\u00f3dca pu\u0142ku \u017cydowskiego w powstaniu ko\u015bciuszkowskim, obro\u0144ca Pragi i uczestnik wojen napoleo\u0144skich.<\/p>\n

\"\"

Masowy gr\u00f3b tysi\u0119cy ofiar getta. Kamienie symbolizuj\u0105 pami\u0119\u0107 o bezimiennych zmar\u0142ych fot. K. Fagasi\u0144ska<\/p><\/div>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne nazwiska i zwi\u0105zki rodzinne<\/strong>
\nZajrzyjmy te\u017c do kwatery wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 spoczy\u00adwaj\u0105 tu znane postacie \u017cycia spo\u0142ecznego i kultu\u00adralnego powojennej Polski. Na wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w widniej\u0105 epitafia w j\u0119zyku polskim. Znajdziemy tu m.in. gr\u00f3b prof. Mariana Ma\u0142owi\u00adsta (1909\u20131988), wybitnego historyka, tw\u00f3rcy w\u0142asnej szko\u0142y badawczej (jego seminarzystami byli m.in. Bronis\u0142aw Geremek, Henryk Samsono\u00adwicz i Janusz Tazbir). Pochowani s\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c: Bronis\u0142aw Nissenbaum \u2013 za\u0142o\u017cyciel fanklubu Legii Warszawa, pisarz Julian Stryjkowski, prof. Marian Fuks, prof. Pawe\u0142 \u015apiewak oraz Barbara Lity\u0144ska \u2013 c\u00f3rka Jana Lity\u0144skiego.
\nNieco dalej znajduje si\u0119 gr\u00f3b Maksymiliana i Karoliny z Hirszman\u00f3w Ziele\u0144czyk\u00f3w \u2013 dziadk\u00f3w Krzysztofa Kamila Baczy\u0144skiego. Ich nagrobek, nieb\u0119d\u0105cy macew\u0105, zawiera inskrypcje w j\u0119zyku polskim. Byli zasymilowanymi \u017bydami, praktyku\u00adj\u0105cymi judaizm. Rodzice poety \u2013 Stanis\u0142aw i Ste\u00adfania z Ziele\u0144czk\u00f3w Baczy\u0144ska \u2013 spoczywaj\u0105 na Pow\u0105zkach Wojskowych.
\nSkr\u0119caj\u0105c w prawo, dostrze\u017cemy skromny, bia\u0142y ohel Mordechaja Menachema Mendla Kalisza \u2013 Mil\u00adcz\u0105cego Cadyka z Warki. Po przeciwnej stronie znajduje si\u0119 kwatera bankier\u00f3w i finansist\u00f3w.
\nW kwaterze bogatych XIX-wiecznych przemy\u00ads\u0142owc\u00f3w i artyst\u00f3w zobaczymy nagrobki rodzin Lesser\u00f3w, <\/strong>Landau\u00f3w, <\/strong>Olgerbrand\u00f3w, a tak\u017ce Hen\u00adryka, <\/strong>Hipolita, <\/strong>Ludwiki i <\/strong>Wac\u0142awa Wawelberg\u00f3w.<\/strong>
\nTo zaledwie niewielka cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w, kt\u00f3re opi\u00adsa\u0142am. Aby zobaczy\u0107 m.in. nagrobki dziadk\u00f3w Tamary \u0141empickiej, <\/strong>Estery Rachel Kami\u0144skiej, <\/strong>Marka Edelmana i wielu innych, koniecznie trzeba wybra\u0107 si\u0119 na d\u0142u\u017cszy spacer \u2013 najlepiej w s\u0142o\u00adneczny, ciep\u0142y dzie\u0144. Do czego serdecznie Pa\u0144stwa namawiam.<\/p>\n

\"\"

Gr\u00f3b Marka Edelmana \u2013 ostatniego przyw\u00f3dcy powstania w getcie warszawskim fot. K. Fagasi\u0144ska<\/p><\/div>\n

Tekst i zdj\u0119cia <\/em>Katarzyna Fagasi\u0144ska<\/strong>
\nLicencjonowany przewodnik miejski po Warszawie. Warszawianka wychowana na Powi\u015blu, zwi\u0105zana ze stolic\u0105 od pokole\u0144. Prowadzi stron\u0119 Magia Warszawy. Z wykszta\u0142cenia lekarz weterynarii, a z pasji przewodniczka po Warszawie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Cmentarz \u017cydowski przy ul. Okopowej 49\/51 powsta\u0142 z inicjatywy warszawskiej gminy \u017cydowskiej w 1806 roku fot. Adrian Grycuk\/CC BY-SA 3.0\/Wikimedia Commons Cmentarz przy Okopowej w Warszawie jest jed\u00adnym z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie miejsc wiecznego spoczynku wiernych wyznania moj\u017ceszowego. Na 33,5 hektarach pochowano ponad 200 tysi\u0119cy os\u00f3b. Pogrzeby wci\u0105\u017c si\u0119 odbywaj\u0105 \u2013 w lutym 2025 roku spocz\u0105\u0142 tu Marian Turski (Mosze Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":32605,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-32604","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turysta-poleca","cat-11-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32604","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32604"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32604\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32612,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32604\/revisions\/32612"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/32605"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32604"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32604"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32604"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}