{"id":32245,"date":"2025-05-05T13:47:58","date_gmt":"2025-05-05T11:47:58","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32245"},"modified":"2025-05-05T13:47:58","modified_gmt":"2025-05-05T11:47:58","slug":"powrot-bobra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32245","title":{"rendered":"Powr\u00f3t bobra"},"content":{"rendered":"<p><strong>Jeszcze sto lat temu w Polsce niemal nie by\u0142o bobr\u00f3w. Dzi\u015b ich populacja liczona jest w dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy. Jak do tego dosz\u0142o?<\/strong><\/p>\n<p>Kopalne szcz\u0105tki bobr\u00f3w w Polsce archeolodzy odkryli w Bruszewie w Wielkopolsce. Pochodz\u0105 one z plejstocenu i holocenu, czyli sprzed oko\u0142o 11\u202f700 lat. W\u00f3wczas zwierz\u0119ta te by\u0142y kilkakrotnie wi\u0119ksze od \u017cyj\u0105cych obecnie. Bobry, jakie teraz spotykamy w naszym \u015brodowisku, mierz\u0105 do 110 cm d\u0142ugo\u015bci i osi\u0105gaj\u0105 wag\u0119 do oko\u0142o 30 kg. Samica mi\u0119dzy 3. a 10. rokiem \u017cycia raz w roku rodzi \u015brednio dwoje m\u0142odych, kt\u00f3re po trzech latach opuszczaj\u0105 siedlisko, zajmuj\u0105c nowe tereny i zak\u0142adaj\u0105c na nich kolejne rodziny.<\/p>\n<p>Bobry s\u0105 gryzoniami prowadz\u0105cymi ziemno-wodny tryb \u017cycia. Od\u017cywiaj\u0105 si\u0119 \u0142ykiem drzew i krzew\u00f3w, a tak\u017ce ro\u015blinami, np. gr\u0105\u017celami i trzcin\u0105. Ulubionymi gatunkami drzew s\u0105: osika, olsza, topola, wierzba, klon. Nie stanowi to jednak regu\u0142y, poniewa\u017c przy braku odpowiedniej bazy pokarmowej mog\u0105 dobra\u0107 si\u0119 do drzew owocowych \u2013 obgryzaj\u0105 jab\u0142onie, \u015bliwy czy grusze. Nie gardz\u0105 te\u017c kor\u0105 sosen i \u015bwierk\u00f3w. Z\u0119by rosn\u0105 im bezustannie, dlatego regularnie \u015bcieraj\u0105 je w trakcie \u015bcinania drzew. Uz\u0119bienie bobr\u00f3w okre\u015blane jest jako niepe\u0142ne, poniewa\u017c za pomara\u0144czowymi siekaczami brak jest k\u0142\u00f3w, a dopiero nieco dalej w szcz\u0119ce znajduj\u0105 si\u0119 z\u0119by przedtrzonowe i trzonowe. U\u015bcisk ich siekaczy okre\u015bla si\u0119 na kilka ton na cm kw.<\/p>\n<div id=\"attachment_32253\" style=\"width: 488px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-32253\" class=\" wp-image-32253\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"478\" height=\"318\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-768x512.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-1536x1024.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0464-2048x1365.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 478px) 100vw, 478px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-32253\" class=\"wp-caption-text\">\u017beremie \u2013 konstrukcja ochronno-l\u0119gowa budowana przez bobry fot. Andrzej W\u0105sikowski<\/p><\/div>\n<p><strong>In\u017cynierowie \u015brodowiska<br \/>\n<\/strong>Poszukiwanie stanowisk bobr\u00f3w nie jest trudne. Pozostawiaj\u0105 one po sobie w wodzie i na brzegach widoczne \u015blady w postaci okorowanych ga\u0142\u0105zek lub charakterystycznie \u015bci\u0119tych drzew. Cz\u0119sto podgryzaj\u0105 drzewa tak, aby przewracaj\u0105c si\u0119, wpada\u0142y one do wody. U\u0142atwia im to konsumpcj\u0119 i przycinanie ga\u0142\u0119zi, kt\u00f3re wykorzystuj\u0105 do budowy tam i \u017ceremi.<\/p>\n<p>Zar\u00f3wno tamy, jak i \u017ceremia zbudowane s\u0105 z ga\u0142\u0119zi, kamieni, \u017cwiru, ro\u015blin i mu\u0142u. Dzi\u0119ki tamom bobry utrzymuj\u0105 sta\u0142y poziom wody na rozlewisku. Je\u015bli jest on ni\u017cszy, uszczelniaj\u0105 tam\u0119, a w okresie roztop\u00f3w wiosennych czy ulewnych deszczy cz\u0119\u015bciowo j\u0105 rozkopuj\u0105, zabezpieczaj\u0105c tym samym komor\u0119 gniazdow\u0105, kt\u00f3ra znajduje si\u0119 powy\u017cej lustra wody. Taki spos\u00f3b budowli stosuj\u0105 na wodach stoj\u0105cych lub wolno p\u0142yn\u0105cych. W przypadku szybkiego nurtu \u2013 na rzekach \u2013 bobry nie buduj\u0105 \u017ceremi, lecz dr\u0105\u017c\u0105 stosunkowo d\u0142ugie nory, zako\u0144czone r\u00f3wnie\u017c komor\u0105 gniazdow\u0105. W ka\u017cdym przypadku do kom\u00f3r gniazdowych prowadzi kilka podwodnych korytarzy, co zapewnia im bezpiecze\u0144stwo w razie zagro\u017cenia.<\/p>\n<p><strong>Bobrowe oazy \u017cycia<br \/>\n<\/strong>Powstaj\u0105ce dzi\u0119ki tamom du\u017ce rozlewiska zwi\u0119kszaj\u0105 retencj\u0119 w\u00f3d \u2013 podnosz\u0105 poziom w\u00f3d gruntowych. Na powsta\u0142ych mokrad\u0142ach pojawiaj\u0105 si\u0119 liczne gatunki ro\u015blin wodno-b\u0142otnych, z trzcin\u0105, gr\u0105\u017celami, strza\u0142k\u0105 wodn\u0105, wyw\u0142\u00f3cznikiem, torfowcami lub innymi \u2013 w sumie ponad 200 gatunkami ro\u015blin zielnych i oko\u0142o 100 ro\u015blin drzewiastych.<\/p>\n<p>Rozlewiska staj\u0105 si\u0119 miejscem gniazdowania i \u017cerowiskiem \u017curawi, rybitw, perkoz\u00f3w, b\u0142otniak\u00f3w stawowych i innych rzadkich gatunk\u00f3w ptak\u00f3w. Nad brzegami poszukuj\u0105 pokarmu dziki, a jelenie podczas k\u0105pieli b\u0142otnych pozbywaj\u0105 si\u0119 paso\u017cyt\u00f3w. Cz\u0119stym bywalcem takich miejsc jest \u0142o\u015b, \u017cywi\u0105cy si\u0119 tam mi\u0119dzy innymi ro\u015blinami b\u0142otnymi i podwodnymi. W wodnym rozlewisku mo\u017ce si\u0119 rozmna\u017ca\u0107 oko\u0142o 3400 gatunk\u00f3w owad\u00f3w wodnych, z kt\u00f3rych \u2013 mi\u0119dzy innymi \u2013 larwy i postacie doros\u0142e j\u0119tek, chru\u015bcik\u00f3w, pluskwiak\u00f3w i chrz\u0105szczy stanowi\u0105 pokarm dla ryb, p\u0142az\u00f3w i gad\u00f3w.<\/p>\n<p><strong>Sojusznicy w walce z susz\u0105<br \/>\n<\/strong>Korzy\u015bci z dzia\u0142alno\u015bci bobr\u00f3w s\u0105 wr\u0119cz nieocenione dla \u015brodowiska przyrodniczego. Retencjonowanie wody przez bobry podnosi lustro w\u00f3d gruntowych i zapobiega odp\u0142ywowi w\u00f3d powierzchniowych, co ma znaczenie w coraz cz\u0119\u015bciej pojawiaj\u0105cych si\u0119 okresach suszy \u2013 nie wspominaj\u0105c przy tym o wzbogacaniu bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci na zalewanych terenach. W wielu miejscach trzeba by by\u0142o wyda\u0107 miliony na zatrzymanie wody, a bobry robi\u0105 to za darmo.<\/p>\n<div id=\"attachment_32251\" style=\"width: 484px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-32251\" class=\" wp-image-32251\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"474\" height=\"316\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-768x512.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-1536x1024.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/IMG_0452-2048x1365.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 474px) 100vw, 474px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-32251\" class=\"wp-caption-text\">Tama zbudowana przez bobry fot. Andrzej W\u0105sikowski<\/p><\/div>\n<p><strong>Historia ochrony i prze\u015bladowa\u0144<br \/>\n<\/strong>Przez wieki polowano na bobry dla ich sk\u00f3r, mi\u0119sa i stroju bobrowego, cenionego z uwagi na w\u0142a\u015bciwo\u015bci lecznicze. Srom, czyli t\u0142uszcz, u\u017cywano w\u00f3wczas do leczenia ran.<br \/>\nHistorycznie ujmuj\u0105c \u2013 ju\u017c w X wieku tylko sprawuj\u0105cy w\u0142adz\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119ta mieli prawo polowa\u0107 na te zwierz\u0119ta. Z kolei w XI wieku Boles\u0142aw Chrobry zabroni\u0142 polowania na bobry, ustanawiaj\u0105c urz\u0105d bobrowniczego, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142a opieka nad \u017ceremiami. Kolejni kr\u00f3lowie utrzymywali stra\u017c bobrownicz\u0105 i dbali o te zwierz\u0119ta, a podatki i kary p\u0142acone by\u0142y ich sk\u00f3rami.<\/p>\n<p>W starych kronikach znajduj\u0105 si\u0119 zapisy, \u017ce znane by\u0142y w\u00f3wczas \u017ceremia nad Nid\u0105, Noteci\u0105, Wieprzem, Narwi\u0105 i Biebrz\u0105. W XIV wieku, za specjalnym kr\u00f3lewskim pozwoleniem, mo\u017cna by\u0142o polowa\u0107 na bobry. Ze sk\u00f3r wyrabiano w\u00f3wczas ko\u0142nierze i czapy dla arystokrat\u00f3w i bogatych kupc\u00f3w. Natomiast prawo ko\u015bcielne w czasie postu zezwala\u0142o na przyrz\u0105dzanie potraw z pluska, kielni \u2013 czyli ogona bobra. Uznawano, \u017ce skoro ogon pokryty jest rogowymi \u0142uskami, to przypomina ryb\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o spo\u017cywa\u0107 w czasie postu.<\/p>\n<p>Za panowania Zygmunta Starego w Statucie Litewskim z 1529 roku zapisano: <em>Gdyby kto mia\u0142 w czyjej ziemi bobrowe gony, m\u00f3g\u0142 \u017c\u0105da\u0107 aby w\u0142a\u015bciciel tego gruntu,\u00a0 ani sam ani ludziom pozwala\u0142 podorywa\u0107 pole lub karczowa\u0107, siano \u017c\u0105\u0107 w odleg\u0142o\u015bci rzucenia kija, celem aby nie by\u0142y bobry p\u0142oszone, gdy\u017c raz wyp\u0142oszony z gonu traci\u0142 ca\u0142y przemys\u0142, kt\u00f3ry spo\u0142ecze\u0144stwu bobr\u00f3w czyni go u\u017cytecznym.<\/em> <em>A je\u017celi pod \u017ceremia podora\u0142, a tym bobry wygoni\u0142 ma p\u0142aci\u0107 12 rubli a temu \u017ceremiu przecie ma da\u0107 pok\u00f3j. A je\u015bli b\u00f3br z tego starego \u017ceremia wyszed\u0142 a przeszed\u0142 w insze \u017ceremie na grunty innego pana, tedy w czyim gruncie \u017ceremie b\u0119dzie temu te\u017c i \u0142owienie bobr\u00f3w nale\u017ce\u0107 ma<\/em>.<\/p>\n<p><strong>Na granicy wymarcia<br \/>\n<\/strong>Ochrona bobr\u00f3w obowi\u0105zywa\u0142a a\u017c do 1840 roku, lecz nie by\u0142a dostatecznie kontrolowana, co przyczyni\u0142o si\u0119 niemal do ca\u0142kowitej ich zag\u0142ady. Proceder k\u0142usowniczy spowodowa\u0142, \u017ce w XIX wieku istnia\u0142y ju\u017c tylko nieliczne stanowiska we wschodniej Polsce. W 1921 roku polskie w\u0142adze obj\u0119\u0142y bobry ca\u0142kowit\u0105 ochron\u0105 prawn\u0105. Pomimo to ich populacja nadal si\u0119 zmniejsza\u0142a, a po II wojnie \u015bwiatowej jedyne naturalne stanowisko bobr\u00f3w odnaleziono na rzece Marycha ko\u0142o Krasnopola, i nieco p\u00f3\u017aniej \u2013 na Czarnej Ha\u0144czy. Istnia\u0142o wi\u0119c realne zagro\u017cenie, \u017ce b\u00f3br mo\u017ce zanikn\u0105\u0107 z naszej fauny \u2013 i w\u00f3wczas zacz\u0119to zastanawia\u0107 si\u0119 nad odbudow\u0105 jego populacji.<\/p>\n<p>W 1949 roku, z inicjatywy prof. Mieczys\u0142awa Czai i prof. Augusta Dehnela, dokonano pierwszych przesiedle\u0144 26 bobr\u00f3w sprowadzonych z Worone\u017ca, zasiedlaj\u0105c nimi kana\u0142y Fortu Osowiec i Potok Oliwski. Cztery lata p\u00f3\u017aniej bobry osiedli\u0142y si\u0119 na jeziorze Bobruczek (gm. Pu\u0144sk, woj. podlaskie), kt\u00f3re w 1961 roku obj\u0119to ochron\u0105 rezerwatow\u0105. Pod koniec lat 50. pojawi\u0142y si\u0119 \u017ceremia w rezerwacie Stary Folwark \u2013 u uj\u015bcia Czarnej Ha\u0144czy z jeziora Wigry, w okolicy przysi\u00f3\u0142ka Zak\u0105ty oraz na jeziorze Klonek.<\/p>\n<p><strong>Fermy bobrowe i akcja reintrodukcji<br \/>\n<\/strong>Znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w przesiedlaniu bobr\u00f3w odegra\u0142 Zak\u0142ad Hodowli Do\u015bwiadczalnej Zwierz\u0105t Polskiej Akademii Nauk, zlokalizowany mi\u0119dzy jeziorami \u015aniardwy, Be\u0142dany, Miko\u0142ajskie i Warmo\u0142ty, gdzie za\u0142o\u017cono ferm\u0119 bobrow\u0105. W latach 1958\u20131992 kierowa\u0142 ni\u0105 prof. Wirgiliusz \u017burowski. Pierwsze osiem zwierz\u0105t w fermie pochodzi\u0142o z Rosji, a p\u00f3\u017aniej z Potoku Oliwskiego i jezior mazurskich. Powsta\u0142a te\u017c kolejna ferma w Wiertlu, kilka kilometr\u00f3w od Popielna.<\/p>\n<p>Z tych ferm w latach 1974\u20132000 do wi\u0119kszo\u015bci wojew\u00f3dztw w kraju przesiedlono ponad 2300 bobr\u00f3w. Du\u017cy wk\u0142ad w reintrodukcj\u0119 mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Polski Zwi\u0105zek \u0141owiecki, kt\u00f3ry od 1988 do 2003 roku od\u0142owi\u0142 i przesiedli\u0142 kolejne 1\u202f300 bobr\u00f3w.<\/p>\n<p><strong>Populacja w liczbach<br \/>\n<\/strong>Wed\u0142ug danych dawnego Ministerstwa Le\u015bnictwa i Przemys\u0142u Drzewnego, na terenie kraju w 1959 roku zinwentaryzowano oko\u0142o 217 bobr\u00f3w. W efekcie udanej reintrodukcji, po 10 latach liczba bobr\u00f3w wzros\u0142a do 540 sztuk, a p\u00f3\u017aniej nast\u0105pi\u0142 ju\u017c lawinowy wzrost populacji.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug statystyk w 1978 roku doliczono si\u0119 ju\u017c 1\u202f250 sztuk, w 1995 roku \u2013 12\u202f740, a w 2007 roku liczb\u0119 szacowano na 51\u202f334 osobniki. Dane G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Statystycznego z 2022 roku podaj\u0105 ju\u017c liczb\u0119 149\u202f900 sztuk bobr\u00f3w.<\/p>\n<p>Bobry, jeszcze do niedawna uwa\u017cane za zagro\u017cone wygini\u0119ciem, dzisiaj s\u0105 ju\u017c tak liczne, \u017ce mo\u017cemy je spotka\u0107 nawet na niewielkich ciekach wodnych.<\/p>\n<p>Wzrost populacji bobr\u00f3w przeszed\u0142 naj\u015bmielsze oczekiwania i za\u0142o\u017cenia naukowc\u00f3w oraz przyrodnik\u00f3w, co sugeruje konieczno\u015b\u0107 podj\u0119cia rozwa\u017cnych dzia\u0142a\u0144 \u2013 szczeg\u00f3lnie w miejscach, gdzie ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 wyrz\u0105dza szkody.<\/p>\n<p><strong>Kiedy bobry przeszkadzaj\u0105<br \/>\n<\/strong>Dotyczy to mi\u0119dzy innymi teren\u00f3w rolniczych, gdzie ich tamy zalewaj\u0105 \u0142\u0105ki i pola uprawne lub blokuj\u0105 przepusty i rowy melioracyjne. Znane s\u0105 przypadki \u0142amania n\u00f3g przez zwierz\u0119ta gospodarskie w zapadaj\u0105cych si\u0119 norach bobrowych. Sadownicy za\u015b sygnalizuj\u0105 obgryzanie drzew owocowych w pobli\u017cu stanowisk bobr\u00f3w.<\/p>\n<p>Straty wyrz\u0105dzaj\u0105 te\u017c w gospodarstwach rybackich, gdzie nory w groblach os\u0142abiaj\u0105 wa\u0142y, kt\u00f3re s\u0105 przerywane, uwalniaj\u0105c tony hodowanych ryb. Cz\u0119sto podkopuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c nasypy drogowe i kolejowe, a tak\u017ce przewracaj\u0105 drzewa na linie telefoniczne i energetyczne, drogi i tory. Nory bobrowe os\u0142abiaj\u0105 struktur\u0119 wa\u0142\u00f3w przeciwpowodziowych, stwarzaj\u0105c ogromne zagro\u017cenie powodziowe.<\/p>\n<p>Bobrowe budowle hydrotechniczne niepokoj\u0105 r\u00f3wnie\u017c le\u015bnik\u00f3w dbaj\u0105cych o zachowanie trwa\u0142o\u015bci lasu, bowiem w wielu kompleksach le\u015bnych wycinaj\u0105 warto\u015bciowe drzewa, podtapiaj\u0105 las, powoduj\u0105c obumieranie drzewostanu, a tak\u017ce przekszta\u0142caj\u0105 chronione przez le\u015bnik\u00f3w ekosystemy.<\/p>\n<div id=\"attachment_32255\" style=\"width: 501px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-32255\" class=\" wp-image-32255\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"491\" height=\"327\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-768x512.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-1536x1024.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Bobry-006-2-2048x1365.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 491px) 100vw, 491px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-32255\" class=\"wp-caption-text\">\u015alady zgryzania przez bobry maj\u0105 liczne naci\u0119cia o g\u0142adkiej powierzchni fot. Andrzej W\u0105sikowski<\/p><\/div>\n<p><strong>Mi\u0119dzy ochron\u0105 a odstrza\u0142em<br \/>\n<\/strong>Na mocy Ustawy o ochronie przyrody, za szkody wyrz\u0105dzone przez \u017cubry, nied\u017awiedzie, wilki, rysie i bobry Skarb Pa\u0144stwa wyp\u0142aca wielomilionowe odszkodowania.<br \/>\nW latach 2017\u20132019 Regionalne Dyrekcje Ochrony \u015arodowiska wyda\u0142y 771 pozwole\u0144 na zabicie 19\u202f061 bobr\u00f3w, a odstrzelono 2055. Nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce wiele tych zwierz\u0105t zosta\u0142o rannych i zdech\u0142o w norach i \u017ceremiach, a rozk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 truch\u0142a mog\u0105 powodowa\u0107 zagro\u017cenie epidemiologiczne.<\/p>\n<p>W miejscach, gdzie s\u0105 one niepo\u017c\u0105dane, winni\u015bmy unika\u0107 drastycznych rozwi\u0105za\u0144, stosuj\u0105c dost\u0119pne humanitarne metody i urz\u0105dzenia techniczne. Mo\u017cna rozwa\u017cy\u0107 stosowanie r\u00f3\u017cnego rodzaju pu\u0142apek i przesiedla\u0107 bobry w inne miejsca. Pastuchy elektryczne skutecznie odstrasz\u0105 je od sad\u00f3w, a siatki metalowe zabezpiecz\u0105 groble staw\u00f3w i wa\u0142y przeciwpowodziowe.<br \/>\nCoraz popularniejszy staje si\u0119 repelent ekologiczny \u201eBioTec\u201d, kt\u00f3ry jest preparatem z naturalnych sk\u0142adnik\u00f3w, przypominaj\u0105cym zapach wilka i nied\u017awiedzia \u2013 wrog\u00f3w bobr\u00f3w.<br \/>\nChro\u0144my wi\u0119c bobry w miejscach, gdzie nie wyrz\u0105dzaj\u0105 szk\u00f3d, aby nie zosta\u0142y wykre\u015blone z naszej polskiej listy zwierz\u0105t.<\/p>\n<p><em>Tekst i zdj\u0119cia<\/em><strong> Andrzej W\u0105sikowski<br \/>\n<\/strong>Przewodnicz\u0105cy Komisji Ochrony Przyrody ZG PTTK w latach 2010\u20132021, Honorowy Instruktor Ochrony Przyrody, przewodnik turystyczny, Instruktor Krajoznawstwa Regionu PTTK, pasjonat nietoperzy.<\/p>\n<p><em>Zdj\u0119cie g\u0142\u00f3wne<\/em>\u00a0<strong>Maciej Ci\u0105pa\u0142a\/Nadle\u015bnictwo Daleszyce<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jeszcze sto lat temu w Polsce niemal nie by\u0142o bobr\u00f3w. Dzi\u015b ich populacja liczona jest w dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy. Jak do tego dosz\u0142o? Kopalne szcz\u0105tki bobr\u00f3w w Polsce archeolodzy odkryli w Bruszewie w Wielkopolsce. Pochodz\u0105 one z plejstocenu i holocenu, czyli sprzed oko\u0142o 11\u202f700 lat. W\u00f3wczas zwierz\u0119ta te by\u0142y kilkakrotnie wi\u0119ksze od \u017cyj\u0105cych obecnie. Bobry, jakie teraz spotykamy w naszym \u015brodowisku,&nbsp;<a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32245\" class=\"read-more\">Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":32249,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[95,114],"tags":[],"class_list":["post-32245","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-musisz-zobaczyc","category-turysta-i-przyroda","cat-95-id","cat-114-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32245","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32245"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32245\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32257,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32245\/revisions\/32257"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/32249"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32245"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32245"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32245"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}