{"id":32047,"date":"2025-03-20T14:12:53","date_gmt":"2025-03-20T12:12:53","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32047"},"modified":"2025-03-20T14:12:53","modified_gmt":"2025-03-20T12:12:53","slug":"po-warmii-i-mazurach-literackim-tropem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=32047","title":{"rendered":"Po Warmii i Mazurach literackim tropem"},"content":{"rendered":"

Od bajek biskupa Krasickiego, przez przygody Pana Samochodzika Nienackiego, warmi\u0144skie legendy Zientary-Malewskiej, po Fabryk\u0119 oficer\u00f3w <\/em>Kirsta \u2013 zwi\u0105zki Warmii i Mazur z literatur\u0105 s\u0105 bogate i r\u00f3\u017cnorodne. Warto je odkrywa\u0107, odwiedzaj\u0105c ten malowniczy region.<\/strong><\/p>\n

W\u0119druj\u0105c po Warmii i Mazurach, natkniemy si\u0119 na wiele literackich trop\u00f3w. Po pierwsze, region bywa\u0142 (i nadal bywa) miejscem zamieszkania lub czasowych pobyt\u00f3w poet\u00f3w i pisarzy, a dla niekt\u00f3rych z nich \u2013 przynajmniej miejscem pochodzenia. Po wt\u00f3re za\u015b \u2013 region ten stawa\u0142 si\u0119 (i nadal jest) albo pe\u0142noprawnym bohaterem, albo przynajmniej t\u0142em akcji utwor\u00f3w literackich. Niejednokrotnie jego niepowtarzalne krajobrazy inspirowa\u0142y tw\u00f3rc\u00f3w, co znajdowa\u0142o odzwierciedlenie w ich dzie\u0142ach.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 poet\u00f3w z serca Warmii
\n<\/strong>Liczne pokolenia uczni\u00f3w pozna\u0142y najs\u0142ynniejszego literata zwi\u0105zanego z regionem, kt\u00f3ry w latach 1767\u20131795 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 biskupa warmi\u0144skiego. To Ignacy Krasicki (1735\u20131801), o\u015bwieceniowy poeta, prozaik, publicysta i encyklopedysta. Do kanonu polskiej literatury wesz\u0142y jego bajki, satyry i poematy heroikomiczne (m.in. Monachomachia<\/em>). Krasicki jest te\u017c uznawany za autora pierwszej polskiej powie\u015bci (Miko\u0142aja Do\u015bwiadczy\u0144skiego przypadki)<\/em>.<\/p>\n

Pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 biskupa, Krasicki urz\u0119dowa\u0142 w \u00f3wczesnej stolicy Warmii \u2013 Lidzbarku Warmi\u0144skim. Jego g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 by\u0142 zamek biskupi z XIV wieku, w kt\u00f3rym obecnie mie\u015bci si\u0119 muzeum z ekspozycj\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 osobie i dzie\u0142u Krasickiego. Drug\u0105 budowl\u0105, w kt\u00f3rej biskup poeta bywa\u0142, jest Oran\u017ceria Krasickiego \u2013 pawilon ogrodowy z pocz\u0105tku XVIII wieku (obecnie siedziba biblioteki). Letni pa\u0142ac biskupi wybudowany w stylu barokowym zachowa\u0142 si\u0119 w Smolajnach ko\u0142o Dobrego Miasta.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Lidzbark Warmi\u0144ski \u2013 Oran\u017ceria Krasickiego i popiersie biskupa poety<\/p><\/div>\n

O Warmio moja mi\u0142a...
\n<\/em><\/strong>Wcze\u015bniej w Lidzbarku Warmi\u0144skim jako biskupi rezydowali inni luminarze literatury swoich czas\u00f3w, m.in.: Jan Dantyszek (1537\u20131548), Stanis\u0142aw Hozjusz (1551\u20131579) i Marcin Kromer (1579\u20131589). W zamku urz\u0119dowa\u0142 te\u017c Miko\u0142aj Kopernik (1503\u20131510), pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 sekretarza swojego wuja biskupa \u0141ukasza Watzenrodego. Jako prezent po\u017ce\u00adgnalny zadedykowa\u0142 wujowi sw\u00f3j \u0142aci\u0144ski przek\u0142ad z greki List\u00f3w obyczajowych, sielskich i mi\u0142osnych <\/em>Teofilakta Symokatty. Kopernik mieszka\u0142 te\u017c w Olsztynie (1516\u20131521), cho\u0107 tu raczej tworzy\u0142 dzie\u0142a naukowe, a nie literackie.<\/p>\n

Jednak Olsztyn \u2013 jako najwi\u0119ksze (od ko\u0144ca XIX wieku) miasto Warmii i Mazur \u2013 si\u0142\u0105 rzeczy stawa\u0142 si\u0119 o\u015brodkiem \u017cycia literackiego. Spo\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy w nim osiedli, warto wspomnie\u0107 o Marii Zientarze-Malewskiej (1894\u20131984), kt\u00f3ra Warmii po\u015bwi\u0119ci\u0142a swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poetyck\u0105, prozatorsk\u0105 i publicystyczn\u0105. Urodzi\u0142a si\u0119 w podolszty\u0144skiej wsi Br\u0105swa\u0142d. Dzi\u015b przed jej domem rodzinnym stoi jej popiersie, a w budynku szko\u0142y, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142a, mie\u015bci si\u0119 izba po\u015bwi\u0119cona jej pami\u0119ci. Szczeg\u00f3lne miejsce w jej tw\u00f3rczo\u015bci zajmowa\u0142 folklor \u2013 spisywa\u0142a m.in. lokalne ba\u015bnie i legendy, zebrane po\u015bmiertnie w tomie O r\u00f3\u017cnych k\u0142obukach, skarbach i zakl\u0119tych zamkach<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Br\u0105swa\u0142d \u2013 popiersie Marii Zientary-Malewskiej<\/p><\/div>\n

Rodem z oberlandzkiej krainy
\n<\/strong>Wobec zachodniej cz\u0119\u015bci regionu coraz cz\u0119\u015bciej u\u017cywana jest tradycyjna nazwa Oberlandu (Prus G\u00f3rnych), cho\u0107 zdarza si\u0119 te\u017c nazywanie jej Mazurami Zachodnimi. W po\u0142o\u017conym na pograniczu tej krainy Mor\u0105gu urodzi\u0142 si\u0119 Johann Gottfried von Herder (1744\u20131803) \u2013 niemiecki filozof i pisarz, uzna\u00adwany za jednego z klasyk\u00f3w weimarskich. Jego pogl\u0105dy i pisma mia\u0142y znacz\u0105cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j literatury romantyzmu. W Muzeum Prus G\u00f3rnych w mor\u0105skim pa\u0142acu Dohn\u00f3w mo\u017cna obejrze\u0107 po\u015bwi\u0119con\u0105 Herderowi wystaw\u0119. W Ostr\u00f3dzie urodzi\u0142 si\u0119 i sp\u0119dzi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia (potem pracowa\u0142 w Mielnie) Hans Helmut Kirst (1914\u20131989), niemiecki pisarz, autor blisko 60 ksi\u0105\u017cek. Jego bestsellerowe powie\u015bci to m.in. Fabryka oficer\u00f3w <\/em>i pi\u0119cioksi\u0105g 08\/15. <\/em>Pisa\u0142 je, korzystaj\u0105c ze swoich do\u015bwiadcze\u0144 wojennych. Okres m\u0142odo\u015bci pisarz uwieczni\u0142 m.in. w ksi\u0105\u017ckach: B\u00f3g \u015bpi na Mazurach <\/em>i Przedziwni ludzie z Maulen<\/em>. W Ostr\u00f3dzie, przed domem, w kt\u00f3rym Kirst mieszka\u0142, ustawiono g\u0142az z tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Mor\u0105g \u2013 popiersie Johanna Gottfrieda von Herdera<\/p><\/div>\n

Pan Samochodzik wkracza do akcji
\n<\/strong>Jednak najbardziej znanym w kraju pisarzem (a tak\u017ce dziennikarzem, publicyst\u0105 i dramaturgiem) mieszkaj\u0105cym w Oberlandzie by\u0142 Zbigniew Nienacki (w\u0142a\u015bc. Zbigniew Nowicki, 1929\u20131994). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego ksi\u0105\u017cek powsta\u0142a w Jerzwa\u0142dzie \u2013 wsi nad Jeziorem P\u0142askim (cz\u0119\u015b\u0107 kompleksu Jezioraka), do kt\u00f3rej przeprowadzi\u0142 si\u0119 w 1967 roku. We wsi stoi dom, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 (w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna, na jego \u015bcianie wisi tablica pami\u0105tkowa), w r\u00f3\u017cnych jej miejscach ustawiono tablice z fragmentami jego ksi\u0105\u017cek, a na miejscowym cmentarzu jest jego gr\u00f3b.
\nDo letnich przyjazd\u00f3w do Jerzwa\u0142du Nienacki zach\u0119ci\u0142 swojego przyjaciela Aleksandra Minkowskiego (1933\u20132016), autora krymina\u0142\u00f3w i ksi\u0105\u017cek dla m\u0142odzie\u017cy (m.in. Gruby<\/em>, Szale\u0144stwa Majki Skowron <\/em>\u2013 zekranizowanych jako seriale).<\/p>\n

\"\"<\/a>

Jerzwa\u0142d \u2013 ogr\u00f3d dydaktyczny przy siedzibie Zespo\u0142u Park\u00f3w Krajobrazowych Pojezierza I\u0142awskiego i Wzg\u00f3rz Dylewskich<\/p><\/div>\n

W swojej powie\u015bci dla doros\u0142ych Raz w roku w Skiro\u0142awkach <\/em>Nienacki sportretowa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Jerzwa\u0142du, ukazuj\u0105c ich w krzywym zwierciadle, co pog\u0142\u0119bi\u0142o jego konflikty z otoczeniem.
\nInne budz\u0105ce kontrowersje ksi\u0105\u017cki Nienackiego to Wielki las <\/em>i Dagome Iudex<\/em>.
\nJednak pisarz najbardziej znany jest z popularnego do dzisiaj cyklu ksi\u0105\u017cek przygodowych dla m\u0142odzie\u017cy o Panu Samochodziku (ju\u017c do 1979 roku sprzedano 2 mln egzemplarzy!). Tytu\u0142owy bohater to historyk sztuki, kt\u00f3ry rozwi\u0105zuje zagadki najcz\u0119\u015bciej dotycz\u0105ce zaginionych lub skradzionych dzie\u0142 sztuki i pami\u0105tek historii. Jego pseudonim pochodzi od samochodu amfibii, kt\u00f3rym si\u0119 porusza.<\/p>\n

Po wielu zabiegach autorskich cykl obj\u0105\u0142 \u0142\u0105cznie 15 tom\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y i s\u0105 nadal wydawane w r\u00f3\u017cnych konfiguracjach (i pod r\u00f3\u017cnymi tytu\u0142ami). Akcja niekt\u00f3rych powie\u015bci toczy si\u0119 w autentycznych, a niekt\u00f3rych w fikcyjnych miejscach na Warmii i Mazurach. Od lat \u015bladami Pana Samochodzika pod\u0105\u017caj\u0105 tam mi\u0142o\u015bnicy jego przyg\u00f3d.<\/p>\n

Nad Jeziorakiem i na Czarcim Ostrowie
\n<\/strong>Na wodach, wyspach i w okolicach najd\u0142u\u017cszego w Polsce jeziora Jeziorak rozgrywa si\u0119 akcja tom\u00f3w Nowe przygody Pana Samochodzika <\/em>(w p\u00f3\u017aniejszych wydaniach Pan Samochodzik i Kapitan Nemo<\/em>) oraz Pan Samochodzik i z\u0142ota r\u0119kawica<\/em>. W tym drugim przypadku bohaterowie odwiedzaj\u0105 m.in. I\u0142aw\u0119 i neogotycki pa\u0142ac w Karnitach.
\nFikcyjne miejsca akcji powie\u015bci Pan Samochodzik i Winnetou <\/em>wzorowa\u0142 Nienacki na znanych sobie terenach oberlandzkich i mazurskich. Pierwowzorem opisanych w ksi\u0105\u017cce ruin zamku by\u0142y imponuj\u0105ce pozosta\u0142o\u015bci zamku kapitu\u0142y pomeza\u0144skiej w Szymbarku. Nazwa miejscowo\u015bci Z\u0142oty R\u00f3g kojarzy si\u0119 za\u015b z historyczn\u0105 nazw\u0105 \u017babiego Rogu ko\u0142o Mor\u0105ga. Z kolei opis jeziora Zmierzchun odpowiada topografii jeziora Ro\u015b na Pojezierzu Mazurskim.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Rejs po Jezioraku, w tle port w I\u0142awie<\/p><\/div>\n

Jak \u0142atwo si\u0119 domy\u015bli\u0107, bohaterowie tomu Pan Samochodzik i zagadki Fromborka <\/em>docieraj\u0105 do tytu\u0142owego warmi\u0144skiego miasteczka z monumentalnym Wzg\u00f3rzem Katedralnym. Tutaj przez blisko 30 lat mieszka\u0142 i pracowa\u0142 Miko\u0142aj Kopernik (i tu znajduje si\u0119 jego gr\u00f3b). Natomiast powie\u015b\u0107 Pan Samochodzik i Niewidzialni <\/em>przenosi nas do Mor\u0105ga i na Mazury \u2013 na wysp\u0119 Czarci Ostr\u00f3w na najwi\u0119kszym w kraju jeziorze \u015aniardwy, do Puszczy Piskiej i po\u0142o\u017conego w niej Wojnowa nad Krutyni\u0105, w kt\u00f3rym pozosta\u0142y liczne pami\u0105tki po rosyjskich starowiercach.
\nPo \u015bmierci Nienackiego seri\u0119 z r\u00f3\u017cnym powodzeniem kontynuowa\u0142o kilkunastu autor\u00f3w, tworz\u0105c ponad 100 (!) kolejnych tom\u00f3w. Najwi\u0119cej tom\u00f3w napisali: Sebastian Miernicki (w\u0142a\u015bc. Sebastian Mierzy\u0144ski, 27), Tomasz Olszakowski (w\u0142a\u015bc. Andrzej Pilipiuk, 19), Andrzej Irski (w\u0142a\u015bc. Ireneusz Sewastianowicz, 19), Arkadiusz Niemirski (16), Marek \u017belech (w\u0142a\u015bc. Marek \u017belkowski, 13), Jakub Czarny (w\u0142a\u015bc. Jakub Czarnik, 12). Akcja licznych kontynuacji tak\u017ce rozgrywa si\u0119 na Warmii i Mazurach.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Frombork \u2013 Wzg\u00f3rze
Katedralne<\/p><\/div>\n

Kolejny artyku\u0142 Rafa\u0142a \u015aliwiaka \u201ePoznaj Mazury opiewane przez pisarz\u00f3w i poet\u00f3w\u201d zamie\u015bcimy w numerze 2(18)\/2025 \u201eTurysty\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n

Tekst <\/em>Rafa\u0142 \u015aliwiak
\n<\/strong>Pracownik Departamentu Turystyki i Sportu Urz\u0119du Marsza\u0142kowskiego Wojew\u00f3dztwa Warmi\u0144sko-Mazurskiego. Mi\u0142o\u015bnik turystyki kajakowej i rowerowej.
\nZdj\u0119cia <\/em>Archiwum Urz\u0119du Marsza\u0142kowskiego Wojew\u00f3dztwa Warmi\u0144sko-Mazurskiego<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Od bajek biskupa Krasickiego, przez przygody Pana Samochodzika Nienackiego, warmi\u0144skie legendy Zientary-Malewskiej, po Fabryk\u0119 oficer\u00f3w Kirsta \u2013 zwi\u0105zki Warmii i Mazur z literatur\u0105 s\u0105 bogate i r\u00f3\u017cnorodne. Warto je odkrywa\u0107, odwiedzaj\u0105c ten malowniczy region. W\u0119druj\u0105c po Warmii i Mazurach, natkniemy si\u0119 na wiele literackich trop\u00f3w. Po pierwsze, region bywa\u0142 (i nadal bywa) miejscem zamieszkania lub czasowych pobyt\u00f3w poet\u00f3w i pisarzy, Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":32049,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[84,11],"tags":[],"class_list":["post-32047","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-poznajemy-szlaki","category-turysta-poleca","cat-84-id","cat-11-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32047","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32047"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32047\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32065,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32047\/revisions\/32065"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/32049"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}