{"id":31813,"date":"2024-12-20T16:04:04","date_gmt":"2024-12-20T14:04:04","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31813"},"modified":"2024-12-20T16:04:04","modified_gmt":"2024-12-20T14:04:04","slug":"miasto-na-czarnym-zlocie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31813","title":{"rendered":"Miasto na czarnym z\u0142ocie"},"content":{"rendered":"

Za siedmioma g\u00f3rami\u2026 Tak mog\u0142abym zacz\u0105\u0107 opo\u00adwie\u015b\u0107 o ma\u0142ym dolno\u015bl\u0105skim miasteczku \u2013 Nowej Rudzie. Gdy wymieniam nazw\u0119 mej rodzimej miej\u00adscowo\u015bci, niewiele os\u00f3b kojarzy to miejsce. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie okalaj\u0105ce je g\u00f3ry zatopi\u0142y w niebycie Obni\u017cenia Noworudzkiego domy by\u0142ych g\u00f3rnik\u00f3w i szwaczek. <\/strong><\/p>\n

W\u0119drowiec zmierzaj\u0105cy do doliny, z jakiejkolwiek strony \u015bwiata, nie ominie od po\u0142udnia G\u00f3r Sto\u0142o\u00adwych, od zachodu G\u00f3r Suchych, od wschodu G\u00f3r Sowich, ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 a\u017c po p\u00f3\u0142nocne kra\u0144ce doliny. Najbli\u017cej s\u0105siaduj\u0105ce z Now\u0105 Rud\u0105 s\u0105 Wzg\u00f3\u00adrza W\u0142odzickie z widokowymi, tarasowymi wznie\u00adsieniami, czuwaj\u0105ce nad biegiem W\u0142odzicy, od kt\u00f3rej wzi\u0119\u0142y sw\u0105 nazw\u0119. Mo\u017ce pi\u0119kno g\u00f3r urzek\u0142o nasz\u0105 noblistk\u0119 Olg\u0119 Tokarczuk i sprawi\u0142o, \u017ce zatopi\u0142a swe korzenie w krajanowskiej wsi, nie\u00adopodal miasta. Pisarka zainicjowa\u0142a tutaj coroczny festiwal literacki G\u00f3ry Literatury. O Nowej Rudzie napisa\u0142a w ksi\u0105\u017cce Dom dzienny, dom nocny: Mia\u00adsto w dolinach, na zboczach i na szczytach. Miasto mostk\u00f3w przerzuconych niedbale nad rzeczk\u0105, kt\u00f3ra zjawia si\u0119 i znika, zawsze w innym, coraz modniejszym kolorze; miasto \u015bwi\u0119tych Nepomucen\u00f3w\u2026<\/em><\/p>\n

Dorastaj\u0105c w cieniu G\u00f3ry \u015bw. Anny, nigdy nie spotka\u0142am \u015blad\u00f3w polsko\u015bci. I nie mo\u017cna jej szu\u00adka\u0107 w\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w historii. Tutaj mury daw\u00adnych kamieniczek cz\u0119\u015bciej odkrywaj\u0105 stare ponie\u00admieckie napisy ni\u017c god\u0142a piastowskiego pa\u0144stwa. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107. Historia ziemi nowo\u00adrudzkiej ma w pami\u0119ci w\u0142adc\u00f3w czeskich, daj\u0105\u00adcych \u017cycie osadzie, kr\u00f3l\u00f3w pruskich czy cesarzy niemieckich. Polsko\u015b\u0107 przygarn\u0119\u0142a hrabstwo k\u0142odzkie i Obni\u017cenie Noworudzkie po II wojnie \u015bwiatowej. My\u015bl\u0119 jednak, \u017ce ciekawo\u015b\u0107 w\u0119drowca odnajdzie w okolicach bogactwo sudeckiej ro\u015blin\u00adno\u015bci i pomniki fascynuj\u0105cych historii.<\/p>\n

Wok\u00f3\u0142 rynku i ulic\u0105 Ko\u015bcieln\u0105
\n<\/strong>Zacznijmy zwiedzanie od serca miasta \u2013 pi\u0119knego biedermeierowskiego ratusza, kt\u00f3ry zachwyca ozdobnym portalem, wykuszami i barokow\u0105 fon\u00adtann\u0105 \u015bw. Floriana, przeniesion\u0105 z przedpa\u0142aco\u00adwego skweru. Wewn\u0105trz budynku umieszczono gablotki z odciskiem paleozoicznej jaszczurki wydobytym z okolicznego kamienio\u0142omu. Kiedy by\u0142am dzieckiem, pewien turysta zapyta\u0142 mnie o zamek w mie\u015bcie. Spojrza\u0142am na niego ze zdzi\u00adwieniem, nie rozumiej\u0105c, o co mu chodzi. Po czasie przysz\u0142o ol\u015bnienie. Przychodnia, gabinety lekarskie i zabiegowe, pi\u0119kne roz\u0142o\u017cyste schody, wysokie drzwi i ornamenty na \u015bcianach i sufitach spowsze\u00addnia\u0142e szaro\u015bci\u0105 to zamkowe wn\u0119trza. Zaledwie wi\u0119c kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od ratusza jak opoka trwa pa\u0142acowy monument. Czasy \u015bwietno\u015bci podarowa\u0142a mu rodzina Stillfried\u00f3w, najd\u0142u\u017cej w\u0142adaj\u0105ca w\u0142o\u015bciami noworudzkimi. W\u015br\u00f3d panuj\u0105cych w\u0142a\u015bcicieli nie brakuje postaci, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 sprawcami legend m.in. o wiernej i pi\u0119knej \u017conie Annie Marii czy o diab\u0142ach grasuj\u0105cych w zamkowych pomieszczeniach. Ale to ju\u017c d\u0142u\u017csze historie. Ciekawostk\u0105 s\u0105 dwa oblicza pa\u0142acu, kt\u00f3ry od strony rzeki zachowuje twarz surowej, \u015brednio\u00adwiecznej warowni, za\u015b od rynku dostojno\u015b\u0107 rezy\u00addencji. Dzi\u015b pozostaje w prywatnych r\u0119kach, ale wytworno\u015b\u0107 budowli przydaje miastu szykow\u00adnego rytu starej zabudowy.<\/p>\n

Warto z rynku uda\u0107 si\u0119 ulic\u0105 Ko\u015bcieln\u0105 do okaza\u0142ej neogotyckiej \u015bwi\u0105tyni pw. \u015bw. Miko\u0142aja. Strzeliste wie\u017ce, witra\u017ce wlewaj\u0105ce wielobarwno\u015b\u0107 reflek\u00ads\u00f3w \u015bwiat\u0142a i pot\u0119\u017cne organy wybrzmiewaj\u0105ce chwa\u0142\u0119 pa\u0144sk\u0105 najkr\u00f3cej zobrazuj\u0105 pi\u0119kno para\u00adfialnego ko\u015bcio\u0142a. Id\u0105c dalej, nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 Dworu G\u00f3rnego z XVI wieku, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 okre\u00adsowo siedzib\u0119 rodu Stillfried\u00f3w. Dzisiaj, znu\u017ceni, odpoczniemy w jego murach.<\/p>\n

Po\u017cary, wojny, powodzie
\n<\/strong>Wr\u00f3\u0107my do rynku. Wok\u00f3\u0142 ratusza wznosz\u0105 si\u0119 wielokondygnacyjne, pochodz\u0105ce z XIX i XX wieku kamienice, budowane najcz\u0119\u015bciej w stylu neorene\u00adsansu po\u0142\u0105czonego z neoklasycyzmem. Niestety, nie zachowa\u0142y si\u0119 starsze budowle, gdy\u017c wiosn\u0105 1884 roku po\u017car strawi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 budynk\u00f3w, za\u015b pozo\u00adsta\u0142e kamienice by\u0142y przebudowywane i swoj\u0105 okaza\u0142o\u015b\u0107 zawdzi\u0119czaj\u0105 zmianom ich fasad i por\u00adtali. Na pocz\u0105tku XX wieku rynek noworudzki go\u015bci\u0142 samego Fryderyka Leopolda, ksi\u0119cia Prus. W\u0142adca przyby\u0142, by w\u015br\u00f3d kilkutysi\u0119cznego t\u0142umu u\u015bwietni\u0107 uroczyste ods\u0142oni\u0119cie pomnika cesarza Wilhelma I, kt\u00f3ry dumnie i srogo przygl\u0105da\u0142 si\u0119 \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w a\u017c do 1942 roku, kiedy zosta\u0142 przetopiony na potrzeby wojenne.
\nGdy zejdziemy od rynku w d\u00f3\u0142 miasta, b\u0119dziemy podziwia\u0107 dalsze kamienice roz\u0142o\u017cone nad W\u0142o\u00addzic\u0105, mijaj\u0105c po drodze pomnik \u015bw. Jana Nepo\u00admucena. Czeski duchowny zosta\u0142 okrutnie potrak\u00adtowany przez Wac\u0142awa II. Jego m\u0119cze\u0144ska \u015bmier\u0107 w toni We\u0142tawy sprawi\u0142a, \u017ce sta\u0142 si\u0119 patronem od powodzi i tajemnic. Ziemia k\u0142odzka pe\u0142na jest jego figur, co mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce od dawna tereny hrabstwa nawiedza\u0142y cz\u0119ste powodzie, a mieszka\u0144cy szukali ocalenia w \u015bwi\u0119tym.<\/p>\n

Tu\u017c za pomnikiem, nad rzek\u0105, posadowili swoje domostwa tkacze. Budynki z charakterystycznymi podcieniami nie zachowa\u0142y swego pierwotnego kszta\u0142tu, gdy\u017c zosta\u0142y przebudowane w XIX wieku. W zbiorze dokument\u00f3w K\u0142odzkiego Towarzystwa Krajoznawczego zdeponowano statut cechowy postrzygaczy sukna z Nowej Rudy powi\u0119kszony o specjaln\u0105 uchwa\u0142\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 szczeg\u00f3\u0142owe wskazania obchodzenia si\u0119 z suknem.
\nDroga znad rzeki powiedzie nas do \u201eDawnej Kopalni \u2013 Nowa Ruda\u201d, gdzie dzisiaj funkcjonuje Muzeum G\u00f3rnictwa. Dla turyst\u00f3w jest atrakcj\u0105 regionu. Dla mieszka\u0144c\u00f3w, przez wieki, \u017cyciodajne \u201eczarne z\u0142oto\u201d by\u0142o podstaw\u0105 egzystencji, ale te\u017c przyczyn\u0105 wielu tragedii. Wyrobiska ods\u0142ania\u0142y \u017cyzno\u015b\u0107 pok\u0142ad\u00f3w w\u0119gla i ogniotrwa\u0142ych \u0142up\u00adk\u00f3w. Jednak w ciemnych korytarzach czai\u0142 si\u0119 zdradliwy gaz. Zwiedzaj\u0105c noworudzki cmentarz, zauwa\u017cymy po\u0142o\u017con\u0105 u jego szczytu zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0119 z nazwiskami zmar\u0142ych. S\u0105 \u015bwiadectwem najwi\u0119kszej tragedii wyrzutu gazu w 1941 roku. Zgin\u0119\u0142o w\u00f3wczas 187 g\u00f3rnik\u00f3w. Czasy powojenne r\u00f3wnie\u017c nie uchroni\u0142y pracownik\u00f3w kopalni od zagro\u017cenia metanem. Z dzieci\u0144stwa pami\u0119tam mojego s\u0105siada \u2013 jednego dnia cieszy\u0142 si\u0119 nowo zakupionym samochodem, a nast\u0119pnego zgin\u0105\u0142 na szychcie, jak wielu innych g\u00f3rnik\u00f3w. Wysoka wypadkowo\u015b\u0107 i niebezpiecze\u0144stwa zwi\u0105zane z wydobyciem w\u0119gla mog\u0142y si\u0119 przyczyni\u0107 do zamkni\u0119cia kopalni.
\nMuzeum \u201eDawna Kopalnia \u2013 Nowa Ruda\u201d utrwala pami\u0119\u0107 o ziemi noworudzkiej, kt\u00f3rej \u017cycie toczy\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u0119gla. Zwiedzaj\u0105cy, zaopatrzeni w kaski i lampy, mog\u0105 zej\u015b\u0107 do podziemi, zobaczy\u0107 wyro\u00adbiska sztolni i poczu\u0107 podmuch wiatru podczas jazdy kolejk\u0105, kt\u00f3r\u0105 g\u00f3rnicy codziennie udawali si\u0119 do pracy.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Muzeum G\u00f3rnictwa \u2013 \u201eDawna Kopalnia Nowa Ruda\u201d
fot. Joanna Szczygielska<\/p><\/div>\n

Na szczyt G\u00f3ry \u015bw. Anny
\n<\/strong>Po zwiedzeniu muzeum mo\u017cemy wr\u00f3ci\u0107 przez rynek i wspinaj\u0105c si\u0119 po zboczu, dotrze\u0107 na naj\u00adwy\u017cszy szczyt miasta, G\u00f3r\u0119 \u015bw. Anny. Po drodze w le\u015bnym parku odnajdziemy tablic\u0119 na kamieniu po\u015bwi\u0119con\u0105 noworudzkiemu adwokatowi Carlowi Ferche, \u017cyj\u0105cemu w latach 1853\u20131940. Napis brzmi: W\u0119drowcze, wiedz, \u017ce kamie\u0144 ten ustawiono naj\u00adwi\u0119kszemu przyjacielowi g\u00f3r! Kochaj je jak on. Uwierz one Ci si\u0119 odwdzi\u0119cz\u0105! <\/em>Carl Ferche przez wiele lat by\u0142 aktywnym dzia\u0142aczem noworudzkiej sekcji Towarzystwa G\u00f3rskiego Hrabstwa K\u0142odz\u00adkiego (p\u00f3\u017aniej zwanego K\u0142odzkim Towarzystwem G\u00f3rskim wzoruj\u0105cym si\u0119 na powsta\u0142ym w 1880 roku Towarzystwie Karkonoskim).
\nDzi\u0119ki Carlowi Ferche w Nowej Rudzie powsta\u0142y \u201epromenady\u201d, czyli \u015bcie\u017cki wiod\u0105ce na szczyt G\u00f3ry \u015bw. Anny, wie\u017ca widokowa i schronisko, kt\u00f3re mo\u017cemy podziwia\u0107. Ale miasto wybudowa\u0142o now\u0105 wie\u017c\u0119 widokow\u0105, z kt\u00f3rej widziane wypi\u0119\u00adtrzenia pasm g\u00f3rskich zapieraj\u0105 dech w piersiach. Na szczycie odnajdziemy ko\u015bci\u00f3\u0142ek pw. \u015bw. Anny, dla kt\u00f3rego inspiracj\u0105 by\u0142a drewniana figurka \u015bw. Anny Samotrzeciej, pochodz\u0105ca z 1495 roku. Budowla by\u0142a wielokrotnie przebudowywana i remontowana i dzi\u015b ju\u017c odzyska\u0142a sw\u00f3j blask.
\nG\u00f3ra \u015bw. Anny jest doskona\u0142ym pocz\u0105tkiem w\u0119dr\u00f3wki po turystycznych szlakach g\u00f3rskich wok\u00f3\u0142 Nowej Rudy.
\nKilka s\u0142\u00f3w skre\u015blonych przeze mnie by\u0107 mo\u017ce zach\u0119ci niejednego krajoznawc\u0119 do poznawania pi\u0119kna i sekret\u00f3w ziemi noworudzkiej czy hrab\u00adstwa k\u0142odzkiego.<\/p>\n

Wybitny noworudzianin
\n<\/strong>Jednym z najbardziej znamienitych mieszka\u0144\u00adc\u00f3w Nowej Rudy by\u0142 Joseph Wittig <\/strong>(1879\u20131949), profesor teologii, historyk Ko\u015bcio\u0142a i pisarz. W 1922 roku napisa\u0142 artyku\u0142 krytykuj\u0105cy ofi\u00adcjaln\u0105 wyk\u0142adni\u0119 ko\u015bcieln\u0105 dotycz\u0105c\u0105 grzechu i spowiedzi, co w 1926 roku doprowadzi\u0142o do jego ekskomuniki (zdj\u0119tej 20 lat p\u00f3\u017aniej). W 1927 roku, po zwolnieniu ze \u015blub\u00f3w kap\u0142a\u0144skich, o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Biank\u0105 Geisler, c\u00f3rk\u0105 burmistrza Bystrzycy K\u0142odzkiej. Mia\u0142 troje dzieci. W latach 30. i 40. XX wieku wyg\u0142asza\u0142 prelekcje m.in. w \u015brodowiskach protestanckich. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 teologiczna Wittiga znalaz\u0142a odbicie w tw\u00f3rczo\u015bci literackiej i bogatej korespondencji. Zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pisaniem kronik historycznych, a cz\u0119\u015b\u0107 swojego dorob\u00adku po\u015bwi\u0119ci\u0142 na spisanie Kroniki miasta Nowa Ruda. <\/em>Po przy\u0142\u0105czeniu Dolnego \u015al\u0105ska do Polski, w kwietniu 1946 roku, zosta\u0142 przymusowo wy\u00adsiedlony do Niemiec. W jego dawnym domu przy ul. S\u0142upieckiej 42 od 1997 roku funkcjonuje mu\u00adzeum po\u015bwi\u0119cone jego osobie. Warto wspomnie\u0107, \u017ce dziadek Josepha by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 s\u0142ynnej ruchomej szopki w Wambierzycach.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Muzeum Josepha Wittiga w Nowej Rudzie
po\u015bwi\u0119cone jego \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci
fot. Joanna Szczygielska<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Tekst<\/em> Joanna Szczygielska
\n<\/strong>Krajoznawczyni, mi\u0142o\u015bniczka w\u0119dr\u00f3wek pieszych nizinnych i g\u00f3rskich, Przodownik Turystyki Pieszej PTTK.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Za siedmioma g\u00f3rami\u2026 Tak mog\u0142abym zacz\u0105\u0107 opo\u00adwie\u015b\u0107 o ma\u0142ym dolno\u015bl\u0105skim miasteczku \u2013 Nowej Rudzie. Gdy wymieniam nazw\u0119 mej rodzimej miej\u00adscowo\u015bci, niewiele os\u00f3b kojarzy to miejsce. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie okalaj\u0105ce je g\u00f3ry zatopi\u0142y w niebycie Obni\u017cenia Noworudzkiego domy by\u0142ych g\u00f3rnik\u00f3w i szwaczek. W\u0119drowiec zmierzaj\u0105cy do doliny, z jakiejkolwiek strony \u015bwiata, nie ominie od po\u0142udnia G\u00f3r Sto\u0142o\u00adwych, od zachodu G\u00f3r Suchych, od Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":31815,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-31813","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turysta-poleca","cat-11-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31813","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31813"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31813\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31823,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31813\/revisions\/31823"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31815"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31813"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31813"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31813"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}