{"id":31311,"date":"2024-09-20T11:27:15","date_gmt":"2024-09-20T09:27:15","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31311"},"modified":"2024-09-20T11:27:15","modified_gmt":"2024-09-20T09:27:15","slug":"milosny-trojkat-czyli-etnografia-na-kaszubach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31311","title":{"rendered":"Mi\u0142osny tr\u00f3jk\u0105t, czyli etnografia na Kaszubach"},"content":{"rendered":"

Etnografia kaszubska nieod\u0142\u0105cznie wi\u0105\u017ce si\u0119 z postaciami Teodory i Izydora Gulgowskich, kt\u00f3rych od pierwszego wejrzenia po\u0142\u0105czy\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 do siebie nawzajem i do\u2026 Kaszub. To tu spotkali si\u0119 po raz pierwszy, to temu regionowi po\u015bwi\u0119cili swoje zainteresowania i \u017cycie.<\/strong><\/p>\n

Trudne pocz\u0105tki
\n<\/strong>Teodora by\u0142a starsza od Izydora o 14 lat, a opr\u00f3cz wieku r\u00f3\u017cni\u0142a ich tak\u017ce pozycja spo\u0142eczna i wykszta\u0142cenie. Relacja \u0142ami\u0105ca \u00f3wczesne konwenanse nie by\u0142a \u0142atwa, ale determinacja Teodory i jej g\u0142od\u00f3wka sprawi\u0142y, \u017ce rodzina zgodzi\u0142a si\u0119 na \u015blub z wiejskim nauczycielem. Razem stworzyli zwi\u0105zek, w kt\u00f3rym by\u0142a przestrze\u0144 dla nich samych, ale tak\u017ce dla fascynacji kultur\u0105 ludow\u0105 Kaszub. Ten wyj\u0105tkowy \u201etr\u00f3jk\u0105t mi\u0142osny\u201d sprawi\u0142, \u017ce w 1906 roku Gulgowscy kupili oko\u0142o 150-letni\u0105 ch\u00ebcz. <\/em>Gulgowscy nie tylko pokazywali bogactwo sztuki kaszubskiej, ale starali si\u0119 wspiera\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w tych teren\u00f3w, d\u017awigaj\u0105c ich z n\u0119dzy materialnej i duchowej.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Teodora i Izydor Gulgowscy w pracowni willi we Wdzydzach
fot. ze zbior\u00f3w Muzeum \u2013 Kaszubskiego Parku Etnograficznego im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach, www.muzeum-wdzydze.gda.pl<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0105\u0142 kaszubski haft?
\n<\/strong>Teodora i Izydor odegrali ogromn\u0105 rol\u0119 w procesie kszta\u0142towania to\u017csamo\u015bci kaszubskiej, a ich artystyczne tchnienie i inspiracje mo\u017cna nadal odnale\u017a\u0107 w wielu miejscach na Kaszubach, np. w hafcie kaszubskim obecnym w ka\u017cdej przestrzeni, zar\u00f3wno publicznej, jak i prywatnej. Bez w\u00ebsziwk\u00f9 po prostu nie ma Kaszub. Tradycja wyszywania ni\u0107mi ozdobnych wzor\u00f3w si\u0119ga na Kaszubach XIII wieku i zwi\u0105zana jest z klasztorem norbertanek w \u017bukowie, a potem tak\u017ce benedyktynek w \u017barnowcu. W klasztorach dzia\u0142a\u0142y szko\u0142y dla bogatych szlachcianek i mieszczanek, gdzie dziewcz\u0119ta ozdabia\u0142y szaty liturgiczne, ale tak\u017ce kobiece czepce tzw. z\u0142otog\u0142owia, u\u017cywaj\u0105c do tego z\u0142otych i srebrnych nici. W pierwszej po\u0142owie XIX wieku decyzj\u0105 w\u0142adz pruskich dokonano kasaty klasztor\u00f3w. Niejako w testamencie ostatnie mniszki z \u017bukowa przekaza\u0142y miejscowym Kaszubkom tajniki haftu.<\/p>\n

Narodziny w\u00ebsziwku
\n<\/strong>Wsp\u00f3\u0142czesny kaszubski w\u00ebsziwk <\/em>zachwyca swoimi barwami inspirowanymi pejza\u017cami kaszubskimi, a jego kolorystyka nie ogranicza si\u0119 ju\u017c tylko do z\u0142ota czy srebra. Znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w jego rozwoju odegra\u0142a Teodora, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku XX wieku zainspirowana motywami z kaszubskich przedmiot\u00f3w u\u017cytkowych stworzy\u0142a w\u0142asny haft. Doskonale wiedzia\u0142a, \u017ce potencja\u0142 ka\u017cdego regionu tworz\u0105 ludzie i ich umiej\u0119tno\u015bci, dlatego zorgani\u00adzowa\u0142a kurs hafciarski. Zgromadzi\u0142a ponad sto kobiet, z kt\u00f3rych te najbardziej utalentowane i zaanga\u017cowane utworzy\u0142y nowe o\u015brodki hafciarskie, proponuj\u0105c cz\u0119sto w\u0142asne motywy i modyfikuj\u0105c kolorystyk\u0119 wzor\u00f3w.<\/p>\n

Szko\u0142a wdzydzka a szko\u0142a\u2026
\n<\/strong>Najstarsz\u0105, a zarazem najbardziej kolorow\u0105 szko\u0142\u0105 jest stworzona przez Teodor\u0119 szko\u0142a wdzydzka. Z kolei najm\u0142odsz\u0105 \u2013 gda\u0144ska, kt\u00f3ra proponuje bardziej uproszczone wzory w trzech odcieniach nie\u00adbieskiego nawi\u0105zuj\u0105cych do popularnej kiedy\u015b w Gda\u0144sku ceramiki z Delft. Z kolei szko\u0142y tucholska i borowiacka bazuj\u0105 na palecie barw opartej na \u017c\u00f3\u0142ciach, br\u0105zach i czerwieniach. Najbardziej roz\u00adpoznawaln\u0105 i rozpowszechnion\u0105 jest stworzona w 1935 roku szko\u0142a \u017cukowska, kt\u00f3rej motywy s\u0105 najbli\u017csze klasztornemu haftowi norbertanek. Ten w\u00ebsziwk <\/em>opiera si\u0119 na siedmiu kolorach: trzech odcieniach niebieskiego (oznaczaj\u0105cym niebo, jeziora i morze), czerwonym (symbolem krwi, kt\u00f3r\u0105 Kaszubi s\u0105 gotowi przela\u0107 w obronie swojej ziemi, czyli tatcz\u00ebzn\u00eb<\/em>), \u017c\u00f3\u0142tym (s\u0142o\u0144ce), zielonym (lasy) i czarnym (odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do koloru ziemi). W 2015 roku hafciarstwo kaszubskie szko\u0142y \u017cukowskiej wpisano na Krajow\u0105 List\u0119 Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Szko\u0142a pucka utrzymuj\u0119 t\u0119 sam\u0105 palet\u0119 barw, ale wprowadza wi\u0119cej motyw\u00f3w inspirowanych flor\u0105 nadmorsk\u0105. W historii kaszubskiego haftu by\u0142o nie tylko wiele \u015bwietnych hafciarek, ale r\u00f3wnie\u017c hafciarzy. Ich prace mo\u017cna podziwia\u0107 dzi\u015b m.in. w muzeach w Chojnicach, Kartuzach i \u017bukowie oraz w Kaszubskim Parku Etnograficznym we Wdzy\u00addzach. Niekt\u00f3rzy hafciarze zapraszaj\u0105 na spotkania do swoich warsztat\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105 przekaza\u0107 umie\u00adj\u0119tno\u015bci m\u0142odszym pokoleniom podczas organizo\u00adwanych kurs\u00f3w haftu kaszubskiego, w tym tych bardziej trudniejszych form, takich jak z\u0142otog\u0142owia (z\u0142otnicy w Kaszubskim Forum Kultury w Gdyni).<\/p>\n

\"\"<\/a>

Haft kaszubski szko\u0142a borowiacka
fot. Mateusz Leman<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Haft kaszubski szko\u0142a \u017cukowska
fot. Mateusz Leman<\/p><\/div>\n

Na Kaszubach te\u017c plot\u0105\u2026
\n<\/strong>Gdy Teodora wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a i rozpowszechnia\u0142a haft kaszubski, jej m\u0105\u017c Izydor zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w promowanie sztuki plecionkarstwa. Izydor wiedzia\u0142, \u017ce wielu Kaszub\u00f3w mieszka na nieurodzajnych ziemiach i zmaga si\u0119 z trudno\u015bciami finansowymi. Postanowi\u0142 wi\u0119c wypromowa\u0107 ich wyroby plecionkarskie, i uczyni\u0107 z nich \u017ar\u00f3d\u0142o dodatkowego dochodu dla Kaszub\u00f3w. Tym bardziej, \u017ce w owym czasie ros\u0142o zainteresowanie kultur\u0105 ludow\u0105, np. letnicy w kurortach morskich kupowali ma\u0142e plecionki jako pami\u0105tki regionalne. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 wyplatania by\u0142a znana na Kaszubach od wiek\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo ze wzgl\u0119du na u\u017cytkowy charakter i powszechno\u015b\u0107 zastosowania wyplatanych przedmiot\u00f3w, ale Izydor nada\u0142 im form\u0119 bardziej artystyczn\u0105. Podstawowymi i \u0142atwo dost\u0119pnymi surowcami by\u0142y przede wszystkim korzenie sosny, \u015bwierku oraz ja\u0142owca. Najlepsze s\u0105 d\u0142ugie, cienkie i gi\u0119tkie korzenie m\u0142odych sosen, poniewa\u017c s\u0105 bar\u00addziej elastyczne i \u0142atwiejsze do wyplatania, a sam proces, pomimo rozwoju techniki, nadal opiera si\u0119 przede wszystkim na pracy r\u0119cznej. Pozyskiwanie korzeni jest zaj\u0119ciem trudnym i wymaga do\u015bwiadczenia oraz du\u017cej si\u0142y fizycznej. Najcz\u0119\u015bciej wyplatano kosze i koszyki (czipy <\/em>i czipki<\/em>), np. do zbierania ziemniak\u00f3w i burak\u00f3w, na jajka czy owoce. Z korzeni najlepszej jako\u015bci robiono kosze u\u017cywane przy wyje\u017adzie na targ lub jarmark. Ze s\u0142omy natomiast wyplatano ule tzw. k\u00f3szki<\/em>, ale r\u00f3wnie\u017c wyroby zwi\u0105zane ze zwyczajami bo\u017conarodzeniowymi. Obecnie sztuka plecionkarstwa coraz bardziej zanika. Jedn\u0105 z przyczyn jest brak surowca w zwi\u0105zku z zakazem wycinania korzeni, wprowadzonym by chroni\u0107 drzewa przed usychaniem lub kar\u0142owaceniem. Podejmuje si\u0119 jednak pr\u00f3by podtrzymania tego rzemios\u0142a przez organizacj\u0119 kurs\u00f3w, konkurs\u00f3w czy kiermasz\u00f3w sztuki ludowej. Dzisiaj wyroby plecionkarskie mo\u017cna zobaczy\u0107 m.in. w muzeach w Bytowie i Kartuzach. W Kaszubskim Parku Etnograficznym dodatkowo mo\u017cna spr\u00f3bowa\u0107 swoich si\u0142 w wyplataniu. Warsztaty plecionkarskie cyklicznie organizuj\u0105 tak\u017ce Kaszubski Uniwersytet Ludowy we Wie\u017cycy oraz Kaszubski Dom R\u0119kodzie\u0142a Ludowego w Swornegaciach. Przy okazji warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce nazwa wsi Swornegacie <\/em>po\u0142o\u017conej nad rzek\u0105 Brd\u0105 i Jeziorem Karsi\u0144skim, niedaleko Parku Narodowego \u201eBory Tucholskie\u201d, wed\u0142ug cz\u0119\u015bci etymolog\u00f3w pochodzi od dw\u00f3ch kaszubskich s\u0142\u00f3w: swora<\/em> \u2013 warkocz pleciony z korzeni sosnowych wykorzystywany do umacniania (gacenia)<\/em> brzeg\u00f3w rzeki. Nie odwo\u0142uje si\u0119 bynajmniej do elementu bielizny.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Plecionki kaszubskie
fot. Mateusz Leman<\/p><\/div>\n

Warto odwiedzi\u0107 skansen we Wdzydzach
\n<\/strong>Hafty i plecionki to zaledwie dwa przyk\u0142ady funkcjonuj\u0105cych w przestrzeni Kaszub form sztuki ludowej. Ich obecno\u015b\u0107 to dziedzictwo dwojga ludzi poch\u0142oni\u0119tych bez reszty w upowszechnianie i artystyczny rozw\u00f3j sztuki ludowej. Po\u015bwi\u0119cili swoje \u017cycie, aby j\u0105 kolekcjonowa\u0107 i wspiera\u0107 pomimo biedy i samotno\u015bci, z jakimi przysz\u0142o si\u0119 zmaga\u0107 szczeg\u00f3lnie Teodorze po \u015bmierci Izydora. Oboje zostali pochowani na wzg\u00f3rzu przy jeziorze Go\u0142u\u0144, kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 miejscem ich pierwszego spotkania. Dzisiaj jest to teren Muzeum \u2013 Kaszubskiego Parku Etnograficznym we Wdzydzach, kt\u00f3ry kontynuuje dzia\u0142alno\u015b\u0107 etnograficzn\u0105 Gulgowskich, prezentuj\u0105c te\u017c inne przyk\u0142ady sztuki ludowej Kaszub, jak cho\u00adcia\u017cby malarstwo na szkle, rze\u017ab\u0119, garncarstwo czy rogarstwo.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Chata kaszubska w Muzeum \u2013 Kaszubski Park Etnograficzny
fot. Mateusz Leman<\/p><\/div>\n

Tekst <\/em>Joanna Leman<\/strong>
\nInstruktor Krajoznawstwa Polski PTTK, przewodnik terenowy po wojew\u00f3dztwie pomorskim.<\/p>\n

Zdj\u0119cia<\/em> Mateusz Leman, Muzeum \u2013 Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Muzeum \u2013 Kaszubski Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach<\/strong>
\nSkansen powsta\u0142 w 1906 roku, aby chroni\u0107 i utrwala\u0107 dziedzictwo kulturowe s\u0142owia\u0144skiej grupy etnicznej zamieszkuj\u0105cej p\u00f3\u0142nocne rejony Polski \u2013 Kaszub\u00f3w. Dzi\u0119ki za\u0142o\u017cycielom \u2013 Teodorze i Izydorowi Gulgowskim realizuj\u0105cym tu o\u015bwiatowe, spo\u0142eczne, artystyczne i patriotyczne pasje, ta ma\u0142a kaszubska wie\u015b sta\u0142a si\u0119 znanym o\u015brodkiem r\u0119kodzie\u0142a. Obecnie w Muzeum znajduje si\u0119 oko\u0142o 60 budynk\u00f3w charakterystycznych dla wiejskiego krajobrazu Kaszub, Kociewia i Bor\u00f3w Tucholskich z okresu od XVII do XX wieku. Wiernie odtworzone wn\u0119trza wraz z autentycznym wyposa\u017ceniem, przedstawiaj\u0105 obraz dawnej wsi pomorskiej i nadaj\u0105 temu miejscu niezwyk\u0142y klimat. Uzupe\u0142nieniem s\u0105 wystawy tematyczne m. in. wystawa po\u015bwi\u0119cona historii Muzeum i kaszubskiej kulturze popularnej pt. \u201eZorze\u201d, interaktywna ekspozycja dla dzieci (i nie tylko) pt. \u201eMuzeum do zabawy?\u201d, czy te\u017c wystawa po\u015bwi\u0119cona mieszka\u0144com wsi pt. \u201eWdzydzanie\u201d. Na terenie parku organizowane s\u0105 pokazy dawnych rzemios\u0142 i zawod\u00f3w, imprezy plenerowe, warsztaty muzealne, widowiska obrz\u0119dowe, wystawy i kiermasze. Do odkrywania niezwyk\u0142ego dziedzictwa kulturowego Pomorza zapraszamy na stron\u0119 muzeum www.muzeum-wdzydze.gda.pl<\/p>\n

\"\"<\/a>

Wn\u0119trze cha\u0142upy gburskiej z Lipuskiej Huty z XVIII wieku
na terenie Muzeum \u2013 Kaszubskiego Parku Etnograficznego
fot. Ewelina Karczewska-Luhm\/Muzeum \u2013 Kaszubskiego Parku Etnograficznego im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Etnografia kaszubska nieod\u0142\u0105cznie wi\u0105\u017ce si\u0119 z postaciami Teodory i Izydora Gulgowskich, kt\u00f3rych od pierwszego wejrzenia po\u0142\u0105czy\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 do siebie nawzajem i do\u2026 Kaszub. To tu spotkali si\u0119 po raz pierwszy, to temu regionowi po\u015bwi\u0119cili swoje zainteresowania i \u017cycie. Trudne pocz\u0105tki Teodora by\u0142a starsza od Izydora o 14 lat, a opr\u00f3cz wieku r\u00f3\u017cni\u0142a ich tak\u017ce pozycja spo\u0142eczna i wykszta\u0142cenie. Relacja \u0142ami\u0105ca Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":31313,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[92,5],"tags":[],"class_list":["post-31311","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polecamy","category-a-to-polska-wlasnie","cat-92-id","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31311","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31311"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31311\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31331,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31311\/revisions\/31331"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31313"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31311"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31311"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31311"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}