{"id":31131,"date":"2024-06-24T14:52:40","date_gmt":"2024-06-24T12:52:40","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31131"},"modified":"2024-06-24T14:52:40","modified_gmt":"2024-06-24T12:52:40","slug":"gotycko-i-krzyzacko-w-olsztynie-i-okolicach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=31131","title":{"rendered":"Gotycko i krzy\u017cacko w Olsztynie i okolicach"},"content":{"rendered":"

Uzupe\u0142nieniem pokrzy\u017cackich, gotyckich zabytk\u00f3w, kt\u00f3re zwiedzali\u015bmy na trasie warmi\u0144sko- -mazurskiej i che\u0142mi\u0144skiej, co zosta\u0142o opisane w poprzednim numerze \u201eTurysty\u201d, by\u0142y atrakcje Olsztyna \u2013 zamek i katedra oraz wie\u017ca ko\u015bcielna w Dywitach.<\/strong><\/p>\n

Zacznijmy od Krzy\u017cak\u00f3w<\/strong>
\nI wreszcie Olsztyn. Powsta\u0142 tu zamek ko\u015bcielny, ale pod wojskow\u0105 opiek\u0105 Krzy\u017cak\u00f3w. Bo te\u017c w swoim czasie znajdowa\u0142 si\u0119 na terenie pa\u0144stwa krzy\u017cackiego. Pisa\u0142am wprawdzie o dziejach Zakonu Szpitala Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, bo tak brzmi ich pe\u0142na nazwa, w IV tomie \u201ePolski znanej i mniej znanej\u201d w rozdziale o Malborku, ale w wielkim skr\u00f3cie przypomn\u0119 j\u0105 raz jeszcze. W 1128 roku powsta\u0142o w Jerozolimie niemieckie bractwo szpitalne, kt\u00f3re w 1198 roku przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w zakon rycerski. Czyli powinni si\u0119 modli\u0107, ale tak\u017ce walczy\u0107, by\u0107 rycerzami Chrystusa i je\u015bli zabija\u0107, to tylko pogan. Wtedy te\u017c przyj\u0119to jako symbol przynale\u017cno\u015bci do Zakonu bia\u0142y p\u0142aszcz z czarnym krzy\u017cem. Rycersko\u015b\u0107 przydawa\u0142a si\u0119 w czasie wypraw krzy\u017cowych, ale gdy nasta\u0142 ich koniec, trzeba by\u0142o uzasadni\u0107 dalsze istnienie Zakonu. Postanowiono wi\u0119c walczy\u0107 z poganami w Europie. Najpierw na W\u0119grzech, gdzie kr\u00f3l Andrzej II przyzna\u0142 Krzy\u017cakom w 1211 roku ziemi\u0119 w Siedmiogrodzie, na kt\u00f3rej mieli nawraca\u0107 Kuman\u00f3w. Gdy jednak chcieli za\u0142o\u017cy\u0107 tam w\u0142asne pa\u0144stwo, cho\u0107 uznane ju\u017c przez papie\u017ca, w\u0142adca w\u0119gierski ich przegoni\u0142. W1222 roku ofiarowa\u0142 Krzy\u017cakom wie\u015b \u0141asucice ksi\u0105\u017c\u0119 Henryk Brodaty. Ale \u015al\u0105sk by\u0142 ju\u017c katolicki i nie by\u0142o tam z kim walczy\u0107. Itak oto w roku 1225 ksi\u0105\u017c\u0119 Konrad Mazowiecki, pono\u0107 za porad\u0105 Jadwigi \u015al\u0105skiej, zaprosi\u0142 Zakon na ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105, bo nie dawa\u0142 sobie rady z plemionami pruskimi. Trudna sprawa. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce oto Konrad Mazowiecki zamiast zorientowa\u0107 si\u0119, dlaczego kr\u00f3l Andrzej wyp\u0119dzi\u0142 Krzy\u017cak\u00f3w z W\u0119gier w spos\u00f3b absolutnie lekkomy\u015blny sprowadzi\u0142 na pa\u0144stwo polskie na kilka wiek\u00f3w ogromne zagro\u017cenie. Czego skutkiem by\u0142a mi\u0119dzy innymi utrata w 1309 roku na 157 lat Pomorza Gda\u0144skiego, a tak\u017ce liczne krwawe wojny.<\/p>\n

Przez Wysok\u0105 Bram\u0119 do Olsztyna<\/strong>
\nWr\u00f3\u0107my jednak do Olsztyna. Z przyjemno\u015bci\u0105 stwierdzili\u015bmy, \u017ce to miasto bardzo przyjazne ludziom. Jest po prostu \u0142adne. Du\u017co zieleni, malownicza rzeka, dobre powietrze. Mieszkaj\u0105 tu te\u017c cz\u0142onkowie mojego ulubionego zespo\u0142u \u201eCzerwony Tulipan\u201d, kt\u00f3rzy tak \u0142adnie \u015bpiewaj\u0105 Olsztyn kocham, moj\u0105 ma\u0142\u0105 Ameryk\u0119... A do tego sporo zabytk\u00f3w, wi\u0119c jest co ogl\u0105da\u0107. Zacznijmy od bramy, przez kt\u00f3r\u0105 wjechali\u015bmy do Olsztyna. To Brama G\u00f3rna, zwana te\u017c Wysok\u0105, jedyna z trzech, kt\u00f3ra si\u0119 zachowa\u0142a. Powsta\u0142a po lokacji miasta w 1378 roku, zmodernizowana pod koniec XV wieku. I taki kszta\u0142t jej pozosta\u0142, cho\u0107 przebudowy mia\u0142y te\u017c miejsce p\u00f3\u017aniej, aby j\u0105 zaadaptowa\u0107 na zbrojowni\u0119, wi\u0119zienie czy komisariat policji. W tej w\u0142a\u015bnie bramie przetrzymywany by\u0142 w 1863 roku przez pi\u0119\u0107 dni Wojciech K\u0119trzy\u0144ski oskar\u017cany o przemyt broni dla powsta\u0144c\u00f3w styczniowych. Bram\u0119 odremontowano starannie w 2009 roku \u2013 wygl\u0105da imponuj\u0105co. Mie\u015bci si\u0119 przy niej hostel \u201eWysoka Brama\u201d. Nie zwiedzali\u015bmy go, bo przywi\u00f3d\u0142 nas do Olsztyna przede wszystkim zamek.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>

Brama G\u00f3rna zwana Wysok\u0105 Bram\u0105
\u2013 XIV-wieczna brama miejska w Olsztynie
fot. Archetyp, CC BY-SA 3.0 PL, Wikimedia Commons<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Broni\u0142 go sam Kopernik<\/strong>
\nZamek Kapitu\u0142y Warmi\u0144skiej wzniesiono w zakolu \u0141yny. Ten pierwotny stan\u0105\u0142 w latach 1348\u20131353 na miejscu drewniano-ziemnej stra\u017cnicy. Mia\u0142 w\u00f3wczas od strony p\u00f3\u0142nocno-wschodniej tr\u00f3jkondygnacyjny dom g\u0142\u00f3wny. Skrzyd\u0142o po\u0142udniowo- -zachodnie zbudowano w XV wieku, a40-metrow\u0105, okr\u0105g\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 \u2013 w XVI wieku, ale na podstawie wcze\u015bniejszego czworoboku. Mury zamku mia\u0142y wysoko\u015b\u0107 do 12 m. By\u0142y te\u017c baszty. Nadawa\u0142 si\u0119 wi\u0119c do obrony, cho\u0107 nie zawsze by\u0142a ona skuteczna. Po kl\u0119sce pod Grunwaldem za\u0142oga zamku podda\u0142a si\u0119 Polakom bez walki. P\u00f3\u017aniej \u2013 r\u00f3\u017cnie bywa\u0142o. W roku 1521 na czele obrony olszty\u0144skiego zamku, kt\u00f3ra skutecznie przeciwstawi\u0142a si\u0119 Krzy\u017cakom, sta\u0142\u2026 Miko\u0142aj Kopernik. By\u0142 on w\u00f3wczas administratorem zamku po raz drugi. Pierwsza kadencja trwa\u0142a od 1516 do 1519 roku. Wydaje si\u0119 to nieprawdopodobne, ale st\u0105d w\u0142a\u015bnie zarz\u0105dza\u0142 ziemi\u0105 kapitu\u0142y, sprawowa\u0142 s\u0105dy i zajmowa\u0142 si\u0119 podatkami. Ale te\u017c obserwowa\u0142 niebo i w rezultacie napisa\u0142 tekst pierwszej ksi\u0119gi De revolutionibus... Pozostawi\u0142 te\u017c na zamku w\u0142asnor\u0119cznie stworzon\u0105 tablic\u0119 astronomiczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 do dzi\u015b mo\u017cna ogl\u0105da\u0107. Jak r\u00f3wnie\u017c jego pokoje oraz pochodz\u0105cy z jego biblioteki oryginalny inkunabu\u0142 medyczny. Stosowa\u0142 go w praktyce, bowiem by\u0142 lekarzem, cho\u0107 astronomi\u0119 te\u017c studiowa\u0142, bo przy stawianiu diagnozy przydawa\u0142y si\u0119 w owych czasach horoskopy. By\u0142am niegdy\u015b na uniwersytecie w Padwie, gdzie uprzejmy rektor poprowadzi\u0142 mnie tropem genialnego ucznia z Polski. Pokaza\u0142 dokumenty studiuj\u0105cych tam w \u015bredniowieczu Polak\u00f3w, a by\u0142o ich naprawd\u0119 wielu. W Olsztynie, nieopodal Zamku, postawiono w roku 2003 \u0142aweczk\u0119 z pomnikiem Kopernika. Jej autork\u0105 jest miejscowa rze\u017abiarka Urszula Szmyt.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Miko\u0142aj Kopernik na \u201e\u0142aweczce\u201d w Olsztynie
fot. Chez Eskay from Karlsruhe, Germany, CC BY 2.0, Wikimedia Commons<\/p><\/div>\n

Zamkowi go\u015bcie<\/strong>
\nZamek olszty\u0144ski mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie do s\u0142awnych go\u015bci biskup\u00f3w \u2013 intelektualist\u00f3w. WXVI wieku przebywa\u0142 na nim bliski mi, bo podr\u00f3\u017cnik, Jan Dantyszek, kt\u00f3ry zwiedzi\u0142 nie tylko Europ\u0119, ale i Azj\u0119 Mniejsz\u0105. By\u0142 to poeta, wybitny dyplomata, biskup che\u0142mi\u0144ski, ale tak\u017ce warmi\u0144ski. Cz\u0142owiek zapewne pe\u0142en rado\u015bci, skoro nale\u017ca\u0142 \u2013 ju\u017c jako pisarz kr\u00f3lewski \u2013 do \u201etowarzystwa o\u017cralc\u00f3w iopilc\u00f3w\u201d. Spotyka\u0142 si\u0119 pono\u0107 nie tylko z Marcinem Lutrem, ale tak\u017ce z Hernanem Cortezem, hiszpa\u0144skim konkwistadorem bior\u0105cym udzia\u0142 w podboju Meksyku. Drugim dyplomat\u0105, i te\u017c biskupem warmi\u0144skim, kt\u00f3ry w tym samym stuleciu odwiedza\u0142 zamek olszty\u0144ski, a nawet po\u015bwi\u0119ci\u0142 tu kaplic\u0119 \u015bw. Anny, by\u0142 Marcin Kromer. Syn mieszczanina i szlachcianki ze s\u0142awi\u0105cego si\u0119 nim, te\u017c mi\u0142ego mi, Biecza. Wykszta\u0142cony w Padwie i Bolonii, doszed\u0142 do najwi\u0119kszych zaszczyt\u00f3w w kraju. Zosta\u0142 sekretarzem Zygmunta I Starego i nic w tym dziwnego, pisa\u0142 bowiem i m\u00f3wi\u0142 tak samo p\u0142ynne po polsku, jak i po \u0142acinie, co w owych czasach by\u0142o wielce przydatne. Trzeci s\u0142awny biskup warmi\u0144ski na zamku to Ignacy Krasicki, najwi\u0119kszy pisarz polskiego O\u015bwiecenia. Odwiedzi\u0142 Olsztyn w 1779 roku. W tym czasie istnia\u0142 ju\u017c na zamku trzeci dom mieszkalny wybudowany w po\u0142owie XVIII wieku w stylu barokowym.<\/p>\n

Zamek ju\u017c nie kapitulny<\/strong>
\nWspania\u0142a siedziba warmi\u0144skiej kapitu\u0142y, po rozbiorze Polski sekularyzowana, przesz\u0142a w r\u0119ce Prus. Wiek XIX nie by\u0142 zrazu dla zamku przyjazny, a to po\u017cary, a to pr\u00f3by rozbi\u00f3rki. Jednak w drugiej po\u0142owie stulecia zaj\u0119to si\u0119 jego konserwacj\u0105 i restauracj\u0105. Na pocz\u0105tku XX wieku regotyzowano nawet cz\u0119\u015b\u0107 wn\u0119trz. W 1920 roku urz\u0105dzono w zamku skromne muzeum regionalne. Wojny wielkiej krzywdy biskupiej twierdzy nie zrobi\u0142y. Od 1945 roku funkcjonuje tu muzeum, od 1975 roku nosz\u0105ce nazw\u0119 Muzeum Warmii i Mazur, a w jego ramach tak\u017ce biblioteka i galeria sztuki. W amfiteatrze im. Czes\u0142awa Niemena u st\u00f3p zamku odbywaj\u0105 si\u0119 ciekawe koncerty i spotkania. W jednym z nich ja te\u017c bra\u0142am udzia\u0142.<\/p>\n

W Olsztynie nie tylko zamek<\/strong>
\nCennym zabytkiem Olsztyna jest \u015bredniowieczna fara pw. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w 2004 roku podniesiona do godno\u015bci bazyliki mniejszej i funkcji konkatedry Archidiecezji Warmi\u0144skiej. Jej pierwotna metryka jest gotycka, z lat 1370\u2013 1380. Po przebudowach, po\u017carach i zniszczeniach w latach 1866\u20131868 zosta\u0142a poddana restauracji i regotyzacji przez pruskiego ministra ochrony zabytk\u00f3w Ferdynanda von Quasta, zas\u0142u\u017conego tak\u017ce i dla zamku. Ma imponuj\u0105c\u0105, pe\u0142n\u0105 zwracaj\u0105cych uwag\u0119 blend, siedmiokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 63 m wysoko\u015bci. \u015awi\u0105tynia jest halowa. Ma dwie nawy boczne pi\u0119knie sklepione kryszta\u0142owo, podczas gdy g\u0142\u00f3wn\u0105 \u2013 sieciowo. W bocznych podziwiali\u015bmy tryptyki. W prawej: datowany na pocz\u0105tek XVI wieku, p\u00f3\u017anogotycki, przedstawiaj\u0105cy w scenie centralnej Madonn\u0119 z Dzieci\u0105tkiem i dwoje \u015bwi\u0119tych, w bocznych skrzyd\u0142ach \u2013 dwunastu aposto\u0142\u00f3w. W lewej: ju\u017c wczesnorenesansowy, datowany na rok 1553, przedstawiaj\u0105cy ukrzy\u017cowanie w szafie g\u0142\u00f3wnej, za\u015b po bokach \u2013 \u015bwi\u0119tych i sceny z Biblii. Zosta\u0142 tu przeniesiony z nieistniej\u0105cego ju\u017c ko\u015bcio\u0142a pw. \u015bw. Krzy\u017ca, z kt\u00f3rego pochodzi tak\u017ce XVI-wieczny \u017cyrandol z rog\u00f3w jelenia. Z czas\u00f3w gotyckich przetrwa\u0142o sakramentarium, a barok reprezentuje ponadnaturalnej wielko\u015bci figura Chrystusa na \u0142uku t\u0119czowym. Pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia zosta\u0142a zniszczona w 1807 roku, kiedy to Francuzi zamkn\u0119li w niej p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca je\u0144c\u00f3w rosyjskich. Ci za\u015b, jako \u017ce zima by\u0142a sroga, ogrzewali si\u0119 pal\u0105c co si\u0119 da\u0142o.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Nawa g\u0142\u00f3wna w bazylice konkatedralnej \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a
fot. Archiwum UMWWM<\/p><\/div>\n

Przystanek w Dywitach<\/strong>
\nNieopodal Olsztyna zatrzyma\u0142a nas wysoka wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a w Dywitach. Z daleka \u2013 czysty gotyk, na miejscu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ze \u015bredniowiecza pochodz\u0105 tylko cztery dolne kondygnacje. Wioska zosta\u0142a wspomniana ju\u017c w 1354 roku i pewnie blisko tej daty zosta\u0142 wybudowany pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142. Wie\u017ca za\u015b powsta\u0142a na prze\u0142omie XV i XVI wieku. Wioska musia\u0142a by\u0107 bogata, skoro w roku 1355 kustosz katedry w Olsztynie wykupi\u0142 st\u0105d wszystkie dochody czynszowe na rzecz nabo\u017ce\u0144stw w olszty\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni. Nie bardzo to rozumiem, ale takie pewnie bywa\u0142y obyczaje zabezpieczaj\u0105ce przed ewentualnymi nieszcz\u0119\u015bciami. Gotyckiego ko\u015bcio\u0142a jednak to nie zabezpieczy\u0142o. Gdy mocno ju\u017c podupada\u0142, zosta\u0142 w roku 1893 rozebrany i na jego miejscu postawiono now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, neogotyck\u0105, pw. \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Szymona i Judy Tadeusza. Oszcz\u0119dzono \u0142askawie doln\u0105 parti\u0119 starej wie\u017cy i przekazano jej styl partii g\u00f3rnej. Wysz\u0142o ca\u0142kiem \u0142adnie, pomagaj\u0105 w tym liczne blendy o do\u015b\u0107 urozmaiconej formie. Autorem projektu nowego, halowego ko\u015bcio\u0142a o trzech nawach, by\u0142 Fritz Heitmann z Kr\u00f3lewca. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, te\u017c neogotycki, wykona\u0142 August Lorkowski z Gietrzwa\u0142du. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c rze\u017aby barokowe i rokokowe ze starego ko\u015bcio\u0142a. \u015awi\u0105tyni\u0119 ufundowali miejscowi katolicy, gdy\u017c w Dywitach mieszka\u0142a g\u0142\u00f3wnie ludno\u015b\u0107 polska i do po\u0142owy XIX wieku wyg\u0142aszano tu kazania wy\u0142\u0105cznie po polsku. Warto wst\u0105pi\u0107 tu po drodze.<\/p>\n

\"\"<\/a>

Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Szymona i Judy Tadeusza w Dywitach fot. Archiwum UMWWM<\/p><\/div>\n

Tekst<\/em> El\u017cbieta Dzikowska<\/strong>
\nSinolog, historyk sztuki, dziennikarka, podr\u00f3\u017cniczka, autorka relacji z podr\u00f3\u017cy po Polsce i \u015bwiecie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Uzupe\u0142nieniem pokrzy\u017cackich, gotyckich zabytk\u00f3w, kt\u00f3re zwiedzali\u015bmy na trasie warmi\u0144sko- -mazurskiej i che\u0142mi\u0144skiej, co zosta\u0142o opisane w poprzednim numerze \u201eTurysty\u201d, by\u0142y atrakcje Olsztyna \u2013 zamek i katedra oraz wie\u017ca ko\u015bcielna w Dywitach. Zacznijmy od Krzy\u017cak\u00f3w I wreszcie Olsztyn. Powsta\u0142 tu zamek ko\u015bcielny, ale pod wojskow\u0105 opiek\u0105 Krzy\u017cak\u00f3w. Bo te\u017c w swoim czasie znajdowa\u0142 si\u0119 na terenie pa\u0144stwa krzy\u017cackiego. Pisa\u0142am wprawdzie o Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":31133,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-31131","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-a-to-polska-wlasnie","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31131","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31131"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31131\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31145,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31131\/revisions\/31145"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31133"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31131"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31131"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31131"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}