{"id":30769,"date":"2024-03-22T11:01:14","date_gmt":"2024-03-22T09:01:14","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=30769"},"modified":"2024-03-22T11:01:14","modified_gmt":"2024-03-22T09:01:14","slug":"na-tropach-licha","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=30769","title":{"rendered":"Na tropach licha"},"content":{"rendered":"

Licho \u017cyje wok\u00f3\u0142 nas i z nami. Tropi\u0119 je od pra\u00adwie sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, w\u0119druj\u0105c jego \u015bladami po ca\u0142ym \u015bwiecie, staraj\u0105c je pozna\u0107 i opisa\u0107, ale ci\u0105gle potrafi mnie zaskoczy\u0107 i nieustannie stwierdzam, \u017ce dalej pozostaje pe\u0142ne tajemnic.<\/strong><\/p>\n

Tropi\u0107 licho jest i \u0142atwo, i trudno. \u0141atwo, bo jest tak powszechne, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci miejsc, w kt\u00f3rych si\u0119 znajdziemy, na pewno b\u0119dzie licznie wyst\u0119po\u00adwa\u0142o wok\u00f3\u0142 nas i bez problemu mo\u017cna je dostrzec. Trudno, poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie wie jak wygl\u0105da, a nawet je\u015bli wie, to omija i przechodzi, nie zwracaj\u0105c najmniejszej uwagi. R\u00f3wnie\u017c zdefi\u00adniowanie licha jest \u0142atwe i trudne jednocze\u015bnie. Kiedy\u015b mia\u0142em prelekcj\u0119 dla uczni\u00f3w i nauczy\u00adcielka zapyta\u0142a mnie, jak jest moja specjalizacja. Odruchowo odpowiedzia\u0142em, \u017ce jestem lichenolo\u00adgiem, a widz\u0105c niezrozumienie w jej oczach u\u015bci\u00ad\u015bli\u0142em, \u017ce zawodowo zajmuj\u0119 si\u0119 lichem. Zaskocze\u00adnie min\u0119\u0142o, kiedy wyja\u015bni\u0142em, \u017ce dawna \u0142aci\u0144ska nazwa organizm\u00f3w, kt\u00f3re badam, brzmi Lichenes <\/em>i \u017ce s\u0105 to porosty.<\/p>\n

Porosty s\u0105 obecnie traktowane jako grupa grzyb\u00f3w, wyj\u0105tkowo swoistych, poniewa\u017c w swoich cia\u0142ach (plechach) zawieraj\u0105 wiele in\u00adnych organizm\u00f3w. Grzyby porostowe koope\u00adruj\u0105 z nimi, tworz\u0105c jeden organizm o wyj\u0105tko\u00adwych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach. W Polsce znaleziono do tej pory prawie 1700 gatunk\u00f3w, podczas gdy na \u015bwiecie opisano ich oko\u0142o dwudziestu tysi\u0119cy. Ile jest w rzeczywisto\u015bci, tego nie wiemy. Co roku od\u00adkrywane s\u0105 nowe i ko\u0144ca tego procesu nie wida\u0107.<\/p>\n

W\u0119dr\u00f3wk\u0119 tropem licha naj\u0142atwiej rozpocz\u0105\u0107 w lesie. Wystarczy obejrze\u0107 pie\u0144 dowolnego drzewa, a na pewno b\u0119d\u0105 na nim liczne plechy porost\u00f3w. Kszta\u0142ty maj\u0105 bardzo zr\u00f3\u017cnicowane \u2013 s\u0105 w postaci p\u0142askich, wro\u015bni\u0119tych w kor\u0119 skorupek lub bia\u0142a\u00adwego, szarego albo zielonkawego proszku rozsy\u00adpanego na pniu. Plechy niekt\u00f3rych s\u0105 w postaci drobnych \u0142usek, listk\u00f3w lub ma\u0142ych krzaczk\u00f3w, a w miejscach o wyj\u0105tkowo czystym powietrzu mo\u017cna spotka\u0107 nawet takie o plechach nitkowa\u00adtych. Niekiedy potrafi\u0105 obrosn\u0105\u0107 pie\u0144 drzewa tak licznie, \u017ce prawie nie wida\u0107 kory. Warto te\u017c spojrze\u0107 na stary p\u0142ot, aby zobaczy\u0107 liczne plechy, kt\u00f3rych rola mo\u017ce by\u0107 zaskakuj\u0105co istotna z naszego punktu widzenia; substancje znajduj\u0105ce si\u0119 w plechach s\u0105 bowiem naturalnymi impregnatami o dzia\u0142aniu zab\u00f3jczym dla innych grzyb\u00f3w i bakterii.<\/p>\n

Porosty rosn\u0105 r\u00f3wnie\u017c na glebie. W miejscach, w kt\u00f3rych nie maj\u0105 silnych konkurent\u00f3w w postaci ro\u015blin, potrafi\u0105 wyst\u0119powa\u0107 gromadnie, zajmuj\u0105c du\u017ce powierzchnie. W Polsce s\u0105 to zwykle suche bory sosnowe zwane chrobotkowymi od domi\u00adnuj\u0105cych w ich runie porost\u00f3w z rodzaju chrobo\u00adtek. Ale w tundrze lub w tajdze dywany porost\u00f3w pokrywaj\u0105 niekiedy setki kilometr\u00f3w kwadrato\u00adwych, b\u0119d\u0105c g\u0142\u00f3wnym sk\u0142adnikiem tych ekosys\u00adtem\u00f3w i s\u0142u\u017c\u0105c za po\u017cywienie dla wielu zwierz\u0105t.<\/p>\n

Porosty nie omijaj\u0105 tak\u017ce pod\u0142o\u017cy, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 niemo\u017cliwe do opanowania. Ska\u0142y i kamienie s\u0105 zwykle poro\u015bni\u0119te plechami porost\u00f3w, zw\u0142aszcza w g\u00f3rach, gdzie cz\u0119sto nie ma nawet fragmentu wolnego od nich, a poszczeg\u00f3lne gatunki konkuruj\u0105 ze sob\u0105 o przestrze\u0144, zwalczaj\u0105c si\u0119 fizycznie i che\u00admicznie. Na ni\u017cu te\u017c ich nie zabraknie \u2013 wystarczy p\u00f3j\u015b\u0107 na jakiekolwiek g\u0142azowisko i podziwia\u0107 poro\u00adstowe mozaiki na praktycznie ka\u017cdym kamieniu. Porosty s\u0105 obecne na murach, \u015bcianach budynk\u00f3w, dachach czy betonowych s\u0142upach. Znajdowano je tak\u017ce na metalu, szkle, plastiku i bawe\u0142nianych ubraniach, a nawet na skorupach \u017cywych \u017c\u00f3\u0142wi. Jedn\u0105 z najbardziej interesuj\u0105cych moich obser\u00adwacji byli pasa\u017cerowie na gap\u0119 \u2013 sze\u015b\u0107 gatunk\u00f3w, kt\u00f3re ros\u0142y na je\u017cd\u017c\u0105cym samochodzie, na jego bla\u00adchach i uszczelkach, nie m\u00f3wi\u0105c o pi\u0119knym i boga\u00adtym zbiorowisku porost\u00f3w na starym, porzuco\u00adnym siewniku.<\/p>\n

Tak powszechne kolonizowanie rozmaitych pod\u00ad\u0142o\u017cy i siedlisk jest mo\u017cliwe dzi\u0119ki jednej z wielu szczeg\u00f3lnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci porost\u00f3w, czyli wytwa\u00adrzaniu swoistych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych, z kt\u00f3\u00adrych setki jest produkowanych wy\u0142\u0105cznie przez porosty. Substancje te pe\u0142ni\u0105 bardzo istotn\u0105 rol\u0119 w codziennym \u017cyciu tych organizm\u00f3w. Dzi\u0119ki nim strz\u0119pki grzyb\u00f3w porostowych potrafi\u0105 rozpusz\u00adcza\u0107 m.in. ska\u0142y, metale, szk\u0142o oraz plastiki i wra\u00adsta\u0107 w nie czasem nawet na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kilkunastu milimetr\u00f3w. One sprawiaj\u0105, \u017ce barwa niekt\u00f3rych plech jest jaskrawa, co zwabia owady rozsiewa\u00adj\u0105ce zarodniki porostu. Niekt\u00f3re z tych zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych s\u0105 silnie toksyczne i dzi\u0119ki temu porosty broni\u0105 si\u0119 przed zjedzeniem. Przyk\u0142adem jest z\u0142otlinka jaskrawa zawieraj\u0105ca \u015bmiertelnie truj\u0105cy dla ssak\u00f3w kwas wulpinowy. Porost ten by\u0142 wykorzystywany przez plemiona \u017cyj\u0105ce na dalekiej p\u00f3\u0142nocy do zatruwania mi\u0119sa i polowania na zwierz\u0119ta futerkowe.<\/p>\n

Bardzo du\u017co substancji wytwarzanych przez plechy ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci bakterio-, grzybo \u2013 i wiru\u00adsob\u00f3jcze, co pozwala porostom zwalcza\u0107 konku\u00adrent\u00f3w. Antybiotyczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci porost\u00f3w s\u0105 wykorzystywane przez ludzi od stuleci; obec\u00adnie r\u00f3wnie\u017c powszechne s\u0105 np. syropy i tabletki z zawarto\u015bci\u0105 wyci\u0105g\u00f3w z p\u0142ucnicy islandzkiej. Niekt\u00f3re gatunki by\u0142y i s\u0105 po\u017cywieniem dla zwie\u00adrz\u0105t i ludzi \u2013 biblijna manna to nic innego jak porost o nazwie czajenka jadalna.<\/p>\n

Porosty maj\u0105 dla nas jeszcze jeden istotny walor \u2013 s\u0105 biowska\u017anikami zanieczyszcze\u0144 powietrza. Na terenach gdzie rosn\u0105 one w du\u017cych ilo\u015bciach, a szczeg\u00f3lnie tam, gdzie wyst\u0119puj\u0105 gatunki o ple\u00adchach krzaczkowatych i nitkowatych, powietrze jest czyste. Niestety, takich miejsc jest ju\u017c ma\u0142o w kraju, ale w\u0119dr\u00f3wka po lasach p\u00f3\u0142nocno-wschodniej czy po\u0142udniowo-wschodniej Polski to zdecydowanie spacer po zdrowie. Gorzej jest w miastach, kt\u00f3rych porosty zwykle unikaj\u0105, przynajmniej te rosn\u0105ce na korze drzew, bo naskalne opanowuj\u0105 mury, \u015bciany i s\u0142upy wykorzystuj\u0105c zawarty w nich w\u0119glan wap\u00adnia jako bufor wielu zwi\u0105zk\u00f3w toksycznych.<\/p>\n

Tekst i zdj\u0119cia<\/em> Wies\u0142aw Fa\u0142tynowicz
\n<\/strong>Botanik, zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie porostami, ale te\u017c ro\u015blinami. Autor kilkunastu ksi\u0105\u017cek oraz artyku\u0142\u00f3w naukowych i popularnonaukowych, a ponadto felieton\u00f3w, wierszy i scenariuszy filmowych.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>

Nitkowata plecha brodaczki na brzozie w Puszczy Rominckiej<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

P\u0142ot z licznymi porostami listkowatymi (g\u0142\u00f3wnie pustu\u0142ka p\u0119cherzykowata) i krzaczkowatymi (odno\u017cyca m\u0105czysta)<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Drzewo ca\u0142kowicie poro\u015bni\u0119te porostami<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Licho \u017cyje wok\u00f3\u0142 nas i z nami. Tropi\u0119 je od pra\u00adwie sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, w\u0119druj\u0105c jego \u015bladami po ca\u0142ym \u015bwiecie, staraj\u0105c je pozna\u0107 i opisa\u0107, ale ci\u0105gle potrafi mnie zaskoczy\u0107 i nieustannie stwierdzam, \u017ce dalej pozostaje pe\u0142ne tajemnic. Tropi\u0107 licho jest i \u0142atwo, i trudno. \u0141atwo, bo jest tak powszechne, \u017ce w wi\u0119kszo\u015bci miejsc, w kt\u00f3rych si\u0119 znajdziemy, na pewno b\u0119dzie Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":30775,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[114],"tags":[],"class_list":["post-30769","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turysta-i-przyroda","cat-114-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=30769"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30783,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30769\/revisions\/30783"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/30775"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=30769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=30769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=30769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}