{"id":30611,"date":"2024-03-21T13:12:52","date_gmt":"2024-03-21T11:12:52","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=30611"},"modified":"2024-03-21T13:12:52","modified_gmt":"2024-03-21T11:12:52","slug":"tropem-krzyzackich-zamkow-i-gotyckich-kosciolow-po-warmii-mazurach-i-ziemi-chelminskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=30611","title":{"rendered":"Tropem krzy\u017cackich zamk\u00f3w i gotyckich ko\u015bcio\u0142\u00f3w po Warmii, Mazurach i ziemi che\u0142mi\u0144skiej"},"content":{"rendered":"<p><strong>Dlaczego zamk\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w razem? Bo s\u0105 obok, albo ca\u0142kiem blisko siebie, wi\u0119c warto przy okazji zobaczy\u0107 i jedne, i drugie. Zreszt\u0105 ko\u015bcio\u0142y te i tak s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z krzy\u017cackich czas\u00f3w. Zamki b\u0119d\u0105 du\u017ce i mniejsze, dobrze zachowane i w ruinie, a ko\u015bcio\u0142y to nie tylko znane katedry i bazyliki, ale r\u00f3wnie\u017c takie, kt\u00f3re niespodziewanie odkrywali\u015bmy po drodze (bywa\u0142o \u017ce by\u0142y skromne, ale interesuj\u0105ce). My \u2013 czyli znowu towarzysz\u0105ca mi ekipa przyjaci\u00f3\u0142 z G\u0142owna \u2013 Jacek Perzy\u0144ski, Krzysztof Laszkiewicz i jego kilkudniowa zaledwie \u017cona. Tras\u0119 u\u0142o\u017cy\u0142 Jacek, ale przypadki j\u0105 modyfikowa\u0142y. Relacj\u0119 z tej wyprawy postanowi\u0142am podzieli\u0107 nie wed\u0142ug komturii czy powiat\u00f3w, ale wed\u0142ug takich obszar\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna zwiedzi\u0107 w jeden dzie\u0144, cho\u0107 oczywi\u015bcie d\u0142u\u017cej pozosta\u0107 nie zabraniam. Opisuj\u0119 nie wszystkie zamki, a tylko te, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 na naszej warmi\u0144sko-mazurskiej i che\u0142mi\u0144skiej trasie.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Nidzica \u2013 z wizyt\u0105 u w\u00f3jta i prokuratora<br \/>\n<\/strong>Krzy\u017cacy zbudowali oko\u0142o 120 zamk\u00f3w, w tym 90 na terenie dzisiejszej Polski. Dzieli\u0142y si\u0119 one na kom\u00adturskie, w\u00f3jtowskie, prokuratorskie i komornicze. Nidzica by\u0142a zrazu siedzib\u0105 w\u00f3jta, a potem proku\u00adratora, czyli wysokiego urz\u0119dnika, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 s\u0105downictwem oraz administracj\u0105. No i obron\u0105, bowiem zamek sta\u0142 na po\u0142udniowych rubie\u017cach pa\u0144stwa krzy\u017cackiego i mia\u0142 je strzec przed Mazow\u00adszem, Litw\u0105 i Polsk\u0105. Przed zamieszkuj\u0105cymi pier\u00adwotnie te tereny Prusami zapewne te\u017c, cho\u0107 od XIII wieku byli oni nawracani i pacyfikowani. Pojecha\u00adli\u015bmy najpierw tam, bo to najbli\u017cej stolicy.<br \/>\nNidzicki zamek nie nale\u017cy do najstarszych. Zosta\u0142 zbudowany ju\u017c w czasach krzy\u017cackiej glo\u00adrii, w ostatnim trzydziestoleciu wieku XIV. Wznie\u00adsiono go \u2013 to sytuacja w krzy\u017cackiej architekturze wyj\u0105tkowa \u2013 na wzg\u00f3rzu po\u0142o\u017conym w zakolu bagnistej, a wi\u0119c bezpiecznej, rzeki Nidy, tote\u017c trzeba by\u0142o zabezpieczy\u0107 fundamenty od wilgoci. Przewodnik zamkowy pokaza\u0142 nam jak to si\u0119 dzia\u0142o: sporz\u0105dzano spore, gliniane ko\u0142ki w for\u00admie sto\u017cka i uk\u0142adano je na sobie warstwami, szer\u00adsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 do g\u00f3ry, izoluj\u0105c w ten spos\u00f3b doln\u0105 powierzchni\u0119 budowli. Weszli\u015bmy na zamek od strony wschodniej, czyli bramnej, oflankowanej po bokach dwiema impo\u00adnuj\u0105cymi wie\u017cami, maj\u0105cymi znaczenie obronne, mieszkalne, a na samym dole \u2013 penitencjarne, bowiem znajdowa\u0142o si\u0119 tam wi\u0119zienie. Naprzeciw, od zachodu, zobaczyli\u015bmy najwa\u017cniejszy w ka\u017cdej warowni dom g\u0142\u00f3wny. Na parterze by\u0142y pomiesz\u00adczenia gospodarcze, kuchnia, spi\u017carnia i browar, a na pi\u0119trze \u2013 sale reprezentacyjne i kaplica oraz komnata prokuratora. Najwy\u017csze pi\u0119tro pe\u0142ni\u0142o funkcje obronne i magazynowe, w piwnicach za\u015b, jakby na czwartej kondygnacji, tak\u017ce gromadzono co by\u0142o trzeba. Pomi\u0119dzy domem g\u0142\u00f3wnym i cz\u0119\u00ad\u015bci\u0105 bramn\u0105 \u2013 dwa w\u0119\u017csze skrzyd\u0142a. W \u015brodku \u2013 pi\u0119kny dziedziniec w kszta\u0142cie prostok\u0105ta, podob\u00adnie jak ca\u0142e za\u0142o\u017cenie.<br \/>\nZamek przechodzi\u0142 rozmaite dzieje. W drodze pod Grunwald zdoby\u0142 go W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o. Posz\u0142o mu ca\u0142kiem \u0142atwo, bo obro\u0144cy szybko si\u0119 poddali, jednak\u017ce cztery lata p\u00f3\u017aniej warownia zosta\u0142a odbita przez Krzy\u017cak\u00f3w. Tak by\u0142o kilka razy, bez wi\u0119kszych uszczerbk\u00f3w dla budowli, kt\u00f3r\u0105 dopiero nadwyr\u0119\u017cyli Szwedzi czy Tatarzy, a najbardziej \u2013 stacjonuj\u0105ce tu wojska Napoleona. Zniszczony zamek odrestaurowano oko\u0142o 1830 roku, przeznaczaj\u0105c go, zgodnie z dawn\u0105 trady\u00adcj\u0105, na s\u0105d i wi\u0119zienie. I wojna \u015bwiatowa niewiele mu zaszkodzi\u0142a, jednak druga dopad\u0142a dotkliwie, zw\u0142aszcza cz\u0119\u015b\u0107 bramn\u0105. Obiekt zosta\u0142 odrestauro\u00adwany w latach 60., a potem 90. XX wieku. Mie\u015bci si\u0119 w nim dzi\u015b muzeum regionalne, Nidzicki O\u015brodek Kultury, biblioteka, galeria sztuki, a nawet hotel i restauracja.<br \/>\nZamek nie stanowi\u0142 jedynego punktu naszej wizyty w Nidzicy, kt\u00f3ra najlepiej prezentuje si\u0119 z jego wie\u017cy. To \u0142adne miasto, ze zgrabnym ryn\u00adkiem i neoklasycystycznym ratuszem, po kt\u00f3rego zachodniej stronie wynurza si\u0119 gotycko-rene\u00adsansowa wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Wojciecha. \u015awi\u0105ty\u00adni\u0119 katolicy przej\u0119li w 1948 roku od coraz mniej licznych ewangelik\u00f3w w zamian za odst\u0105piony ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142ek pod zamkiem. Zmienili jej wezwa\u00adnie na Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP. Przesz\u0142o\u015b\u0107 ma ta \u015bwi\u0105tynia tak\u0105 jak zamek, czyli rozmait\u0105. Z pierwotnego gotyku zosta\u0142o niewiele, a wn\u0119trze \u2013 powiem szczerze \u2013 niezbyt jest ciekawe. Wi\u0119c pojechali\u015bmy dalej przez Grunwald, Olsztynek i Ostr\u00f3d\u0119 do Olsztyna.<\/p>\n<p><strong>Na polach Grunwaldu<br \/>\n<\/strong>Uzna\u0142am, \u017ce skoro pisz\u0119 o zamkach krzy\u017cackich, a wi\u0119c i dziejach polsko-krzy\u017cackich, to wizyta na polach bitwy pod Grunwaldem, odk\u0142adana przez lata, jest nieodzowna. I my\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142 to jakby akt patriotyczno-symboliczny, taki jakim dla polskich katolik\u00f3w jest pielgrzymka na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119. Troch\u0119 przesadzam, jednak nie \u017ca\u0142uj\u0119, \u017ce wreszcie tam dotar\u0142am. Z polskiej strony by\u0142a tzw. armia sprzymie\u00adrzona, bo opr\u00f3cz wojsk Korony znajdowa\u0142y si\u0119 w niej oddzia\u0142y litewskie, rusi\u0144skie, tatarskie oraz 3 tys. Czech\u00f3w, kt\u00f3rych rodacy s\u0142u\u017cyli, te\u017c za pieni\u0105dze, drugiej stronie. Sprzymierzeni, pod wodz\u0105 kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y, liczyli pono\u0107 oko\u0142o 43 tys. wojownik\u00f3w, a Krzy\u017cacy, z wiel\u00adkim mistrzem Ulrichem von Jungingen na czele \u2013 38 tys. Ciekawe, \u017ce w\u015br\u00f3d Krzy\u017cak\u00f3w by\u0142o tylko 250 rycerzy, z czego poleg\u0142o a\u017c 203. Zd\u0105\u017caj\u0105c na pole bitwy, wojska polskie pod Czerwi\u0144skiem przeprawi\u0142y si\u0119 przez Wis\u0142\u0119 specjalnie zbudo\u00adwanym mostem pontonowym. Most ten by\u0142 na owe czasy wielkim wyczynem technicznym, takim \u2013 \u015bmiem por\u00f3wna\u0107 \u2013 jak wybudowanie przez Ernesta Malinowskiego Centralnej Kolei Transandyjskiej w ko\u0144cu XIX wieku.<br \/>\nNie b\u0119d\u0119 opisywa\u0142a samej bitwy, kt\u00f3ra by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 w \u00f3wczesnej Europie. Trwa\u0142a led\u00adwie sze\u015b\u0107 godzin i sko\u0144czy\u0142a si\u0119 przed zachodem s\u0142o\u0144ca. W ci\u0105gu tak kr\u00f3tkiego czasu zadecydowa\u0142 si\u0119 by\u0107 mo\u017ce los kraju, a na pewno umocni\u0142a si\u0119 mi\u0119dzynarodowa pozycja Jagiellon\u00f3w. Szkoda, \u017ce nie dosz\u0142o w\u00f3wczas do zdobycia Malborka. Inne zamki poddawa\u0142y si\u0119 na og\u00f3\u0142 bez obrony, a potem przechodzi\u0142y to na jedn\u0105, to na drug\u0105 stron\u0119. Teraz pod Grunwaldem zapanowa\u0142 spo\u00adk\u00f3j, o wielkiej bitwie przypominaj\u0105: od \u015bwi\u0119ta, czyli w jej rocznice, inscenizacja polsko-krzy\u017cac\u00adkich zmaga\u0144, a na co dzie\u0144 \u2013 pomnik, ods\u0142oni\u0119ty w 1960 roku. Za jego autor\u00f3w uwa\u017ca si\u0119 Jerzego Bandur\u0119 i Witolda C\u0119ckiewicza, ale wspomaga\u0142 ich du\u017cy zesp\u00f3\u0142 rze\u017abiarzy, architekt\u00f3w i in\u017cynie\u00adr\u00f3w. Najwa\u017cniejsze s\u0105 trzy elementy dzie\u0142a: grani\u00adtowy obelisk z twarzami opancerzonych rycerzy przywodz\u0105cy na my\u015bl poga\u0144skiego \u015awiatowida, 11 postawionych blisko siebie maszt\u00f3w symbo\u00adlizuj\u0105cych bior\u0105ce udzia\u0142 w bitwie chor\u0105gwie oraz amfiteatr z widokiem na kamienn\u0105 map\u0119 rozmieszczenia wojsk. Z drugiej strony amfite\u00adatru znajduje si\u0119 muzeum z fryzem mozaikowym autorstwa Marii Letkiewicz przedstawiaj\u0105cym r\u00f3\u017cne sceny bitwy. To na zewn\u0105trz, a w \u015brodku \u2013 zbroje, bro\u0144 i dokumenty.<\/p>\n<p><strong>Muzeum Bitwy pod Grunwaldem<\/strong><br \/>\nW 2022 roku zosta\u0142 oddany do u\u017cytku nowy budynek Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w St\u0119barku. Dysponuje on oko\u0142o 1300 m kw. powierzchni wystawienniczej. Zwiedzaj\u0105cy mog\u0105 zapozna\u0107 si\u0119 z wystaw\u0105 sta\u0142\u0105 pt. \u201eWielka Wojna z Zakonem Krzy\u017cackim w latach 1409\u20131411\u201d. Wystawa ta jest po\u0142\u0105czeniem nowoczesnych multimedialnych technologii z tradycyjnie wyeksponowanymi muzealiami.<\/p>\n<p><strong>Zamek i skansen w Olsztynku<br \/>\n<\/strong>Zamek, kt\u00f3ry powsta\u0142 w okresie rozkwitu pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, a wi\u0119c w drugiej po\u0142owie XIV wieku, to dzisiaj elegancko przebudowana z dawnych ruin szko\u0142a. Stoi w centrum miasta, naprzeciw ratusza. Fundamenty te same, z narzutowych g\u0142az\u00f3w, ale w\u0105tek cegie\u0142 ju\u017c nie. Okna przerobione z gotyckich na prawie werandowe. Ca\u0142o\u015b\u0107 zgrabna, ale jakby makieta. Jest efektowny, doceniam zadbanie, jed\u00adnak duchowych emocji zabrak\u0142o. Ma pono\u0107 orygi\u00adnalne piwnice ze sklepieniami krzy\u017cowymi, ale ich nie widzia\u0142am. W Olsztynku zapraszam raczej do Muzeum Budownictwa Ludowego.<br \/>\nPocz\u0105tek tego etnograficznego pomys\u0142u mia\u0142 miejsce w Kr\u00f3lewcu na pocz\u0105tku XX wieku, ale tamtejszy park sk\u0142ada\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z kopii. Ponie\u00adwa\u017c si\u0119 powi\u0119ksza\u0142, to w 1937 roku postanowiono przenie\u015b\u0107 go do Olsztynka. Dobrze przetrwa\u0142 wojn\u0119, gorzej czas tu\u017c powojenny, ale w latach 50. ubieg\u0142ego stulecia przyst\u0105piono do reaktywo\u00adwania skansenu. Wi\u0119cej, dawne kopie zabytk\u00f3w wiejskich, \u015bwietnej zreszt\u0105 jako\u015bci, zosta\u0142y uzupe\u0142\u00adnione przez sprowadzone tu zabytki oryginalne \u2013 zagrody, cha\u0142upy, wiatraki, ko\u015bcio\u0142y. Nawet szko\u0142\u0119 wiejsk\u0105, piwnic\u0119 ziemn\u0105, kurniki i wychodki mo\u017cna tu zobaczy\u0107. Zapozna\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u0142atwo i przyjemnie z regionalnym zielarstwem, pszcze\u00adlarstwem, szewstwem i innymi zawodami. Jest tu ciekawie i \u0142adnie. Dobre miejsce na wycieczk\u0119 z dzie\u0107mi. Niech si\u0119 ucz\u0105.<\/p>\n<p><strong>Ostr\u00f3da \u2013 miasto nad jeziorem<br \/>\n<\/strong>Ci\u0105g dalszy wyprawy zawi\u00f3d\u0142 nas nad Jezioro Drw\u0119ckie. To, co nad jeziorem, jest pi\u0119kne, za\u015b dawne miasto Ostr\u00f3da, po\u0142o\u017cone nieco na wzg\u00f3rzu, z hi\u00adstorycznym Placem Wolno\u015bci, wygl\u0105da albo tak sobie \u2013 poza kilkoma kamienicami \u2013 albo, jak na owym Placu \u2013 beznadziejnie. Wok\u00f3\u0142 odbudowy\u00adwanego w\u0142a\u015bnie w dawnym stylu ratusza, w miejsce zniszczonych po wojnie starych kamieniczek po\u00adstawiono pude\u0142kowe plomby. Miasto ma ogromny potencja\u0142 turystyczny: infrastruktura hotelowa nie najgorsza, a czasami wykwintna, do tego za\u00adbytki. Z gotyckiego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142o si\u0119 niewiele. Fara i ewangelicki \u2013 neogotyckie, ale na zamek trzeba wst\u0105pi\u0107. Odbudowany wprawdzie prawie z niebytu, ale z szacunkiem dla przesz\u0142o\u015bci.<br \/>\nNajpierw by\u0142 tu gr\u00f3d pruski, na kt\u00f3rego funda\u00admentach Krzy\u017cacy zbudowali warowni\u0119 ziem\u00adno-drewnian\u0105, aby w XIV wieku przekszta\u0142ci\u0107 j\u0105 w zamek murowany. Budowa trwa\u0142a od 1349 roku do ko\u0144ca XIV wieku. Jeszcze przed uko\u0144czeniem zniszczy\u0142y j\u0105 wojska Kiejstuta (1381), ale zamek nie tylko zosta\u0142 odbudowany, bo to by\u0142a siedziba kom\u00adtura, ale i rozbudowany. Jak to zamki krzy\u017cackie, mia\u0142 kszta\u0142t czworoboku z prostok\u0105tnym dziedzi\u0144\u00adcem w \u015brodku, zrazu z jednym domem mieszkal\u00adnym, kt\u00f3remu potem przyby\u0142y skrzyd\u0142a. Wie\u017cy prawdopodobnie nie by\u0142o, poza latrynow\u0105. W piw\u00adnicach i w podziemiu znajdowa\u0142y si\u0119 magazyny i pomieszczenia gospodarcze, na pi\u0119trze \u2013 kaplica i wn\u0119trza reprezentacyjne, a wy\u017cej \u2013 obronne. To w\u0142a\u015bnie w Ostr\u00f3dzie by\u0142y z\u0142o\u017cone zw\u0142oki Ulri\u00adcha von Jungingen, kt\u00f3re \u0142askawy kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o pozwoli\u0142 nast\u0119pnie przewie\u017a\u0107 z honorami do Malborka. Szwedzi zamku wyj\u0105tkowo nie znisz\u00adczyli. Pokona\u0142 go w 1788 roku po\u017car wywo\u0142any na skutek wybuchu beczek z prochem. Sam Bonaparte przebywa\u0142 na ostr\u00f3dzkim zamku przez kilka dni w marcu 1807 roku. Zajmowa\u0142 pok\u00f3j na pierw\u00adszym pi\u0119trze p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a. Zamek sp\u0142on\u0105\u0142 ostatecznie w 1945 roku podczas ofensywy wojsk radzieckich. Odbudowano go prawie od podstaw dopiero w latach 70. i 80. ubieg\u0142ego wieku. Wida\u0107, \u017ce to rekonstrukcja i nikt tego nie ukrywa. Miesz\u00adcz\u0105 si\u0119 w nim muzeum, centrum kultury, galeria i biblioteka. A gdy zwiedzicie ju\u017c zamek, propo\u00adnuj\u0119 spacer bulwarami nad jeziorem. Jest pi\u0119knie, zw\u0142aszcza o zachodzie s\u0142o\u0144ca.<\/p>\n<p><em>Tekst<\/em><strong> El\u017cbieta Dzikowska<br \/>\n<\/strong><em>Sinolog, historyk sztuki, dziennikarka, podr\u00f3\u017cniczka, autorka relacji z podr\u00f3\u017cy po Polsce i \u015bwiecie.<br \/>\n<\/em><em>Zdj\u0119cia<\/em><strong> Archiwum Urz\u0119du Marsza\u0142kowskiego Wojew\u00f3dztwa Warmi\u0144sko-Mazurskiego<\/strong><\/p>\n<div id=\"attachment_30619\" style=\"width: 310px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-30619\" class=\"size-medium wp-image-30619\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-768x512.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-1536x1025.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-w-Olsztynku-fot.-archiwum-UMWWM-2048x1367.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-30619\" class=\"wp-caption-text\">Zamek w Olsztynku fot. archiwum UMWWM<\/p><\/div>\n<div id=\"attachment_30621\" style=\"width: 310px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-30621\" class=\"size-medium wp-image-30621\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-300x169.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"169\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-300x169.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-768x432.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Kamienny-dom-we-wsi-Lutynowo-fot.-archiwum-MBL-PE-w-Olsztynku-2048x1152.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-30621\" class=\"wp-caption-text\">Dom kamienny we wsi \u0141utynowo fot. archiwum MBL-PE w Olsztynku<\/p><\/div>\n<div id=\"attachment_30623\" style=\"width: 310px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-30623\" class=\"size-medium wp-image-30623\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-1024x681.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-768x511.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-1536x1022.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Inscenizacja-Bitwy-pod-Grunwaldem-fot.-archiwum-UMWWM-2048x1363.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-30623\" class=\"wp-caption-text\">Inscenizacja Bitwy pod Grunwaldem fot. archiwum UMWWM<\/p><\/div>\n<div id=\"attachment_30617\" style=\"width: 310px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-30617\" class=\"size-medium wp-image-30617\" src=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" srcset=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM-300x200.jpg 300w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM-768x512.jpg 768w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM-1536x1024.jpg 1536w, https:\/\/turysta2.pttk.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Zamek-krzyzacki-w-Ostrodzie-fot.-archiwum-UMWWM.jpg 1620w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-30617\" class=\"wp-caption-text\">Zamek krzy\u017cacki w Ostr\u00f3dzie fot. archiwum UMWWM<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dlaczego zamk\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w razem? Bo s\u0105 obok, albo ca\u0142kiem blisko siebie, wi\u0119c warto przy okazji zobaczy\u0107 i jedne, i drugie. Zreszt\u0105 ko\u015bcio\u0142y te i tak s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z krzy\u017cackich czas\u00f3w. Zamki b\u0119d\u0105 du\u017ce i mniejsze, dobrze zachowane i w ruinie, a ko\u015bcio\u0142y to nie tylko znane katedry i bazyliki, ale r\u00f3wnie\u017c takie, kt\u00f3re niespodziewanie odkrywali\u015bmy po drodze (bywa\u0142o \u017ce&nbsp;<a href=\"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=30611\" class=\"read-more\">Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":30615,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[92,5],"tags":[],"class_list":["post-30611","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polecamy","category-a-to-polska-wlasnie","cat-92-id","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=30611"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30625,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30611\/revisions\/30625"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/30615"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=30611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=30611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=30611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}