{"id":29855,"date":"2023-09-25T13:34:36","date_gmt":"2023-09-25T11:34:36","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=29855"},"modified":"2023-09-25T13:48:27","modified_gmt":"2023-09-25T11:48:27","slug":"slady-wielokulturowej-przeszlosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=29855","title":{"rendered":"\u015alady wielokulturowej przesz\u0142o\u015bci"},"content":{"rendered":"

Jakie grupy narodowo\u015bciowe tworzy\u0142y wielko\u015b\u0107 przedwojennej \u0141odzi? Sk\u0105d docierali zagraniczni osadnicy? Co zach\u0119ca\u0142o ich do zamieszkania, budowania przysz\u0142o\u015bci swoich dzieci w\u0142a\u015bnie tutaj? Jak uk\u0142ada\u0142y si\u0119 stosunki mi\u0119dzy lud\u017ami o r\u00f3\u017cnych wyznaniach, do\u015bwiadczeniach i ambicjach? Co po nich pozosta\u0142o?<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Kiedy w 1793 roku \u0141\u00f3d\u017a trafi\u0142a w granice zaboru pruskiego, zastanawiano si\u0119, czy warto utrzymywa\u0107 jej prawa miejskie, bo by\u0142a w\u00f3wczas lich\u0105 osad\u0105 licz\u0105c\u0105 300 os\u00f3b i 55 dom\u00f3w. Szcz\u0119\u015bliwym trafem utrzyma\u0142a sw\u00f3j status do czas\u00f3w utworzenia Kr\u00f3lestwa Polskiego i zosta\u0142a obj\u0119ta rz\u0105dowymi planami uprzemys\u0142owienia kraju. Podpisanie przez namiestnika pa\u0144stwa w 1820 roku odpowiednich dekret\u00f3w poprzedzi\u0142y wizytacje miasta i raporty z\u0142o\u017cone przez Stanis\u0142awa Staszica i Rajmunda Rembieli\u0144skiego.<\/p>\n

\u0141\u00f3d\u017a otrzyma\u0142a szans\u0119 odrodzenia si\u0119 w nowej roli. Granice przemys\u0142owego miasta wytyczono na terenach rolniczych po\u0142o\u017conych wzd\u0142u\u017c traktu piotrkowskiego, na po\u0142udnie od Starego Miasta. Utworzono w 1823 roku sukiennicze Nowe Miasto, a w 1825 \u2013 p\u0142\u00f3ciennicz\u0105 \u0141\u00f3dk\u0119. Przysz\u0142ych osadnik\u00f3w zach\u0119cano do przyjazdu dobrymi warunkami bytowymi (w\u0142asne domy, dzia\u0142ki), licznymi udogodnieniami w pozyskaniu kredyt\u00f3w i sprzeda\u017cy wykonanych towar\u00f3w. Mimo pot\u0119\u017cnej konkurencji s\u0105siednich miast w\u0142\u00f3kienniczych, liczba mieszka\u0144c\u00f3w \u0141odzi powi\u0119ksza\u0142a si\u0119 systematycznie. Nowi osadnicy przybywali g\u0142\u00f3wnie z teren\u00f3w Saksonii, Dolnego \u015al\u0105ska, Wielkopolski i Czech. Dla ich wygody wzniesiono murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i utworzono szko\u0142y powszechne z j\u0119zykiem niemieckim. Przybysze za\u0142o\u017cyli tak\u017ce Towarzystwo Strzeleckie oraz Cech Majstr\u00f3w Tkackich. R\u00f3wnolegle do \u0141odzi nap\u0142yn\u0119\u0142a znaczna liczba \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zaj\u0119li si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem i po\u015brednictwem. Przepisy obowi\u0105zuj\u0105ce w miastach przemys\u0142owych ogranicza\u0142y znacznie ich mo\u017cliwo\u015bci osadnicze, swoje domy mogli wznosi\u0107 jedynie w wyznaczonym rewirze na Starym Mie\u015bcie. Mimo tych utrudnie\u0144 \u017bydzi ch\u0119tnie meldowali si\u0119 w \u0141odzi i w 1845 roku stanowili ju\u017c 10 proc. mieszka\u0144c\u00f3w, przy 39 proc. ewangelik\u00f3w i 51 proc. katolik\u00f3w na 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

W tym czasie \u0141\u00f3d\u017a wkroczy\u0142a na drog\u0119 mechanizacji przemys\u0142u, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z uproszczeniem technologii produkcji i dopuszczeniem do niej os\u00f3b bez wi\u0119kszych kwalifikacji. Umo\u017cliwiono tym samym udzia\u0142 w produkcji mieszka\u0144com okolicznych wsi, kt\u00f3rzy po reformie uw\u0142aszczeniowej stali si\u0119 liczn\u0105 i tani\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105. Od tego momentu liczba mieszka\u0144c\u00f3w \u0141odzi zacz\u0119\u0142a rosn\u0105\u0107 lawinowo i osi\u0105gn\u0119\u0142a w 1914 roku 500 tys. os\u00f3b! \u017badne miasto europejskie nie mo\u017ce pochwali\u0107 si\u0119 szybszym przyrostem ludno\u015bci w tak kr\u00f3tkim czasie, na \u015bwiecie wyprzedzaj\u0105 nas pod tym wzgl\u0119dem jedynie Jokohama, Chicago i Los Angeles. W wyniku I wojny \u015bwiatowej liczba mieszka\u0144c\u00f3w miasta zmniejszy\u0142a si\u0119 do 341 tys. os\u00f3b, a w latach 1918\u20131939 wzros\u0142a do 672 tys. (dla por\u00f3wnania Pozna\u0144 \u2013 272 tys., Krak\u00f3w \u2013 259 tys.). U progu II wojny \u015bwiatowej w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w \u0141odzi by\u0142o ok. 231 tys. \u017byd\u00f3w i 60 tys. Niemc\u00f3w. Jej wybuch stanowi\u0142 kres marze\u0144 o \u201eziemi obiecanej\u201d i sta\u0142 si\u0119 dla miasta swoist\u0105 granic\u0105 zamykaj\u0105c\u0105 wspania\u0142y okres jego wielokulturowego rozwoju. Warto w tym miejscu przypomnie\u0107 najwa\u017cniejsze grupy narodowo\u015bciowe tworz\u0105ce wielko\u015b\u0107 przedwojennej \u0141odzi.<\/p>\n

Polacy
\n<\/strong>W 1820 roku by\u0142o oko\u0142o 496 mieszka\u0144c\u00f3w Starego Miasta \u2013 66 proc. og\u00f3\u0142u, po sprowadzeniu zagranicznych osadnik\u00f3w proporcje w kr\u00f3tkim czasie uleg\u0142y zmianie i w 1839 roku stanowili oni zaledwie 13,2 proc., ale w 1865 roku ju\u017c 34 proc., w 1897 roku \u2013 46 proc., a w 1915 roku \u2013 51 proc.<\/p>\n

Polacy byli g\u0142\u00f3wnie robotnikami fabrycznymi i tylko niewielka ich cz\u0119\u015b\u0107 trafia\u0142a do rzemios\u0142a lub nale\u017ca\u0142a do inteligencji. Zab\u00f3r rosyjski nie u\u0142atwia\u0142 startu Polakom, rusyfikacja dotyka\u0142a dzia\u0142alno\u015bci towarzystw kulturalnych, szkolnictwa i administracji wszystkich szczebli. Prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 dopiero w 1905 roku po wydarzeniach rewolucyjnych i strajkach szkolnych.<\/p>\n

\u017bydzi
\n<\/strong>Do \u0141odzi biskupiej dotarli w ko\u0144cu XVIII wieku i stopniowo powi\u0119kszali liczb\u0119 rodzin; w 1820 roku mieszka\u0142o w mie\u015bcie 259 \u017byd\u00f3w, w 1839 roku stanowili 9 proc., w 1865 roku \u2013 21 proc., w 1897 roku \u2013 29 proc., a w 1915 roku ju\u017c 36 proc.
\nPocz\u0105tkowo zamieszkiwali w wyznaczonych rewirach obszar zaniedbanego Starego Miasta i Ba\u0142ut, po 1864 roku najzamo\u017cniejsi przenosili si\u0119 do centrum miasta. W kr\u00f3tkim czasie opanowali handel, instytucja finansowe, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce przemys\u0142. Wielu z nich zaliczano do grona najwi\u0119kszych \u0142\u00f3dzkich fabrykant\u00f3w: Pozna\u0144scy, Silbersteinowie, Rosenblattowie, Stillerowie, Barci\u0144scy, Konowie, Jaroci\u0144scy \u2013 stanowili pot\u0119\u017cn\u0105 konkurencj\u0119 dla niemieckich fabryk. Powstawa\u0142y liczne fundacje filantropijne, otwierano ochronki, szpitale, domy starc\u00f3w, szko\u0142y, teatry i kluby sportowe. Zak\u0142adano w\u0142asne czytelnie, towarzystwa spo\u0142eczne, organizacje religijne, zwi\u0105zkowe i polityczne. Powstawa\u0142y \u017cydowskie wydawnictwa i gazety.
\nW pozornie jednolitej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej mo\u017cna by\u0142o dostrzec podzia\u0142y religijne i polityczne. Wiele rodzin przejawia\u0142o silne tendencje asymilacyjne po\u0142\u0105czone cz\u0119sto z odrzucaniem tradycyjnych nakaz\u00f3w religijnych, a nawet ze zmian\u0105 wyznania. W dziejach kultury miasta inteligencja \u017cydowska odgrywa\u0142a zawsze bardzo znacz\u0105c\u0105 rol\u0119, m.in. Maurycy Pozna\u0144ski by\u0142 inicjatorem powo\u0142ania Polskiego Towarzystwa Teatralnego, a Stanis\u0142aw Heyman-Jarecki utworzy\u0142 pierwsze polskie gimnazjum w \u0141odzi. Znane s\u0105 tak\u017ce zas\u0142ugi wybitnych muzyk\u00f3w: Artura Rubinsteina i Aleksandra Tansmana, plastyk\u00f3w: Artura Szyka i Samuela Hirszenberga, czy poety Juliana Tuwima. Przed ko\u0144cem XIX wieku istnia\u0142o na terenie miasta kilkadziesi\u0105t dom\u00f3w modlitwy i bo\u017cnic oraz kilka synagog, wszystkie zosta\u0142y zniszczone przez hitlerowc\u00f3w w 1939 roku, do dzisiaj przetrwa\u0142a jedynie ma\u0142a, prywatna synagoga Reicher\u00f3w przy ul. Rewolucji 1905 roku nr 28.
\nIstnia\u0142y ponadto: \u0142a\u017anie rytualne, sieroci\u0144ce, lecznice, szpital, szko\u0142y, przytu\u0142ki i schroniska prowadzone przez \u017bydowskie Towarzystwo Dobroczynno\u015bci. W 1892 roku za\u0142o\u017cono najwi\u0119kszy w Polsce cmentarz \u017cydowski na Do\u0142ach.<\/p>\n

Niemcy
\n<\/strong>Pojawili si\u0119 w okolicach \u0141odzi w zwi\u0105zku z akcj\u0105 kolonizacyjn\u0105 w\u0142adz pruskich na pocz\u0105tku XIX wieku, a po 1823 roku byli pionierami \u0142\u00f3dzkiego przemys\u0142u. W 1839 roku by\u0142o 6600 osadnik\u00f3w \u2013 77 proc. og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w miasta, p\u00f3\u017aniej wraz z nap\u0142ywem ludno\u015bci polskiej proporcje te ulega\u0142y zmianie: w 1865 roku 44 proc., w 1897 roku 21 proc., a w 1915 roku \u2013 11 proc. Niemcy \u0142\u00f3dzcy stanowili najwi\u0119ksze skupisko w Polsce, tu tak\u017ce odgrywali najpowa\u017cniejsze role w r\u00f3\u017cnych dziedzinach \u017cycia. Oczywi\u015bcie sprzyja\u0142a temu protekcyjna polityka w\u0142adz Kr\u00f3lestwa, a tak\u017ce liberalny stosunek w\u0142adz rosyjskich. W zwi\u0105zku z tym powo\u0142ano do \u017cycia niemieckie szkolnictwo, instytucje kulturalne i spo\u0142eczne. Ewangelicy wraz z katolikami utworzyli Chrze\u015bcija\u0144skie Towarzystwo Dobroczynne (zbudowali gmach dla przytu\u0142ku oraz nowoczesne szpitale \u2013 psychiatryczny i pediatryczny), daj\u0105c znakomity przyk\u0142ad wyznaniowej koegzystencji. Niezale\u017cnie od tego niemieckie \u015brodowisko mia\u0142o w\u0142asn\u0105 pras\u0119, szpitale, ochronki i \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re zawsze znajdowa\u0142y oparcie w \u015brodowisku wielkich przemys\u0142owc\u00f3w, kupc\u00f3w i kamienicznik\u00f3w. Do najbardziej znanych nale\u017ca\u0142y rodziny: Geyer\u00f3w, Scheibler\u00f3w, Grohman\u00f3w, Heintzl\u00f3w, Biederman\u00f3w, Schweikert\u00f3w, Eisert\u00f3w i Kinderman\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich uleg\u0142a polonizacji, ale znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 trwa\u0142a w niemieckich tradycjach.<\/p>\n

Rosjanie
\n<\/strong>Zamieszkali w \u0141odzi dopiero po powstaniu styczniowym, ich liczba wzrasta\u0142a wraz z post\u0119puj\u0105c\u0105 rusyfikacj\u0105 administracji, szkolnictwa, policji i wojska. Przed 1914 rokiem w administracji pracowa\u0142o 60 proc. urz\u0119dnik\u00f3w rosyjskich, a w o\u015bwiacie 15 proc.
\nW\u015br\u00f3d wykonywanych zawod\u00f3w znajdowali si\u0119 tak\u017ce kupcy, lekarze oraz jeden znacz\u0105cy przemys\u0142owiec \u2013 W\u0142odzimierz Stolarow. W 1884 roku wysi\u0142kiem \u0142\u00f3dzkich przemys\u0142owc\u00f3w i kupc\u00f3w wszystkich wyzna\u0144 wzniesiono okaza\u0142\u0105 cerkiew \u015bw. Aleksandra Newskiego przy ul. Kili\u0144skiego 58 (dzi\u015b katedra prawos\u0142awna). W ko\u0144cu XIX wieku zbudowano kolejne \u015bwi\u0105tynie: \u015bw. Olgi przy ul. Piramowicza 14, garnizonow\u0105 \u2013 \u015bw. Aleksego przy ul. Jerzego 9 (dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki) i cmentarn\u0105 \u2013 Za\u015bni\u0119cia NMP na Do\u0142ach. Utworzono tak\u017ce szko\u0142\u0119 i sierociniec. Zmar\u0142ych grzebano na wydzielonej cz\u0119\u015bci Starego Cmentarza przy ul. Ogrodowej oraz na Do\u0142ach.<\/p>\n

Czesi
\n<\/strong>Pojawili si\u0119 w\u015br\u00f3d pierwszych osadnik\u00f3w, pionier\u00f3w \u0142\u00f3dzkiego przemys\u0142u. Do grona znacz\u0105cych przemys\u0142owc\u00f3w zaliczano Richter\u00f3w i Plihali. Rodziny katolickie ulega\u0142y szybkiej polonizacji, a ewangelicy wi\u0105zali si\u0119 ze \u015brodowiskiem niemieckim. Przed 1900 rokiem mieszka\u0142o w \u0141odzi oko\u0142o 600 Czech\u00f3w, kt\u00f3rzy posiadali w\u0142asny ch\u00f3r, szko\u0142\u0119 niedzieln\u0105, stowarzyszenie kulturalne i czytelni\u0119.<\/p>\n

Francuzi, Anglicy, Austriacy
\n<\/strong>Rozwijaj\u0105ce si\u0119 miasto przyci\u0105ga\u0142o zagranicznych przedsi\u0119biorc\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stron Europy, dla nich tak\u017ce \u0141\u00f3d\u017a by\u0142a \u201eziemi\u0105 obiecan\u0105\u201d. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowili Francuzi, mieszka\u0142o w \u0141odzi oko\u0142o 190 os\u00f3b, z tego cz\u0119\u015b\u0107 pracowa\u0142a w przemy\u015ble (10 fabrykant\u00f3w), a spora grupa naucza\u0142a j\u0119zyka w szko\u0142ach lub prywatnie.
\nAnglicy stanowili najcz\u0119\u015bciej wy\u017csz\u0105 i \u015bredni\u0105 kadr\u0119 techniczn\u0105 w przemy\u015ble, pracowali w gazowni oraz przy projektowaniu kanalizacji i wodoci\u0105g\u00f3w. Widzewska Manufaktura Nici nale\u017ca\u0142a od 1897 roku do sp\u00f3\u0142ki z kapita\u0142em angielskim.
\nAustriacy najcz\u0119\u015bciej byli uto\u017csamiani z Niemcami, niekt\u00f3rzy odegrali znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w przemy\u015ble (Fialowie, Jarischowie), hotelarstwie i szkolnictwie.
\nJest spraw\u0105 oczywist\u0105, \u017ce wymienione narodowo\u015bci wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y na r\u00f3\u017cnych polach, na drodze do sukces\u00f3w bardzo cz\u0119sto odrzucano bariery pochodzeniowe. Nie przeszkadza\u0142y one wsz\u0119dzie tam, gdzie spodziewano si\u0119 efekt\u00f3w ekonomicznych i presti\u017cowych. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 tworzone w \u0141odzi instytucje religijne, kulturalne, dobroczynne czy finansowe. Racjonalna koegzystencja i wsp\u00f3lne dzia\u0142ania wzbogaci\u0142y miasto o wiele inwestycji komunalnych (kolej, gazownia, elektrownia, tramwaje, budownictwo publiczne itp.), staj\u0105c si\u0119 jedynym sposobem pokonywania carskich zaniedba\u0144 i zaniecha\u0144. Obrotnych, pe\u0142nych inicjatywy mieszka\u0144c\u00f3w miasta okre\u015blano mianem \u201elodzermensch\u00f3w\u201d, bo \u0141\u00f3d\u017a by\u0142a ich rzeczywist\u0105, niekiedy jedyn\u0105 ojczyzn\u0105. Z ni\u0105 wi\u0105zali swoje nadzieje i los.<\/p>\n

 <\/p>\n

Tekst i zdj\u0119cia: <\/em>Ryszard Bonis\u0142awski
\n<\/strong>Regionalista, samorz\u0105dowiec<\/a>, prezes Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 \u0141odzi<\/a>, przewodnik turystyczny po \u0141odzi i regionie \u0142\u00f3dzkim<\/a>, senator VIII i IX kadencji.<\/p>\n

Zdj\u0119cia archiwalne: <\/strong><\/em>Archiwum Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 \u0141odzi<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>

Stary dom majstr\u00f3w tkackich i wieloj\u0119zyczne reklamy, ul. Piotrkowska 100<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Grobowiec Izraela Pozna\u0144skiego na cmentarzu \u017cydowskim<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Wielka Synagoga ufundowana przez znane rodziny fabrykanckie, zniszczona w 1939 roku<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Dawne gimnazjum niemieckie, al. Ko\u015bciuszki 65<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Sob\u00f3r pw. \u015bw. Aleksandra Newskiego, ul. Kili\u0144skiego 56<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Kamienica \u201ePod Gutenbergiem\u201d, ul. Piotrkowska 86, jej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 niemiecki drukarz Jan Petersielge<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jakie grupy narodowo\u015bciowe tworzy\u0142y wielko\u015b\u0107 przedwojennej \u0141odzi? Sk\u0105d docierali zagraniczni osadnicy? Co zach\u0119ca\u0142o ich do zamieszkania, budowania przysz\u0142o\u015bci swoich dzieci w\u0142a\u015bnie tutaj? Jak uk\u0142ada\u0142y si\u0119 stosunki mi\u0119dzy lud\u017ami o r\u00f3\u017cnych wyznaniach, do\u015bwiadczeniach i ambicjach? Co po nich pozosta\u0142o? \u00a0 Kiedy w 1793 roku \u0141\u00f3d\u017a trafi\u0142a w granice zaboru pruskiego, zastanawiano si\u0119, czy warto utrzymywa\u0107 jej prawa miejskie, bo by\u0142a w\u00f3wczas Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":29863,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-29855","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-a-to-polska-wlasnie","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29855","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29855"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29855\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29859,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29855\/revisions\/29859"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/29863"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29855"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29855"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29855"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}