{"id":29389,"date":"2023-08-02T14:12:50","date_gmt":"2023-08-02T12:12:50","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=29389"},"modified":"2023-08-02T14:19:07","modified_gmt":"2023-08-02T12:19:07","slug":"skad-kazimierz-wielki-mial-buty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=29389","title":{"rendered":"Sk\u0105d Kazimierz Wielki mia\u0142 buty?"},"content":{"rendered":"

W czasie w\u0119dr\u00f3wek po kraju, opr\u00f3cz podziwiania widok\u00f3w, ko\u015bcio\u0142\u00f3w, dwor\u00f3w czy zamk\u00f3w, warto te\u017c zainteresowa\u0107 si\u0119 nazwami mijanych miast i wsi. Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y? Mo\u017ce tkwi w nich wskaz\u00f3wka dotycz\u0105ca \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w sprzed stuleci? Czym si\u0119 zajmowali, co produkowali? <\/strong><\/p>\n

Od razu uprzedzamy: ten tekst nie jest prac\u0105 naukow\u0105. To efekt naszych \u201eetymologicznych \u015bledztw\u201d, tropienia \u015blad\u00f3w \u015bredniowiecznej organizacji produkcji w nazwach miejscowo\u015bci \u015arodkowego Nadpilicza. Dzi\u015b, w epoce centr\u00f3w handlowych, powszechnie dost\u0119pnych sklep\u00f3w i hurtowni, zaopatrzenie we wszelkie dobra jest banalnie proste. Ale jak ten problem rozwi\u0105zywano setki lat temu? W jaki spos\u00f3b dbano o wy\u017cywienie i dostaw\u0119 niezb\u0119dnych towar\u00f3w dla tysi\u0119cy os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119 obs\u0142ug\u0105, obron\u0105 i administracj\u0105 o\u015brodk\u00f3w w\u0142adzy? Te przyziemne tematy by\u0142y na og\u00f3\u0142 pomijane w kronikach i tekstach gloryfikuj\u0105cych w\u0142adc\u00f3w. Tymczasem echa organizacji pa\u0144stwa, okre\u015blenia zaj\u0119\u0107 wykonywanych niegdy\u015b przez mieszka\u0144c\u00f3w, s\u0105 do dzi\u015b obecne w nazwach wielu miejscowo\u015bci. Oto przyk\u0142ady.<\/p>\n

\u017bywno\u015b\u0107 na pa\u0144skie sto\u0142y
\n<\/strong>Zacznijmy od miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rej mieszkamy \u2013 od Klewa,<\/strong> kt\u00f3ry le\u017cy u wschodniego podn\u00f3\u017ca Diablej G\u00f3ry, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 8 km od Pilicy. Klew przypomina popularne s\u0142owo \u201echlew\u201d.\u00a0 I rzeczywi\u015bcie, w tutejszej wymowie jeszcze dzisiaj starsi ludzie wymawiaj\u0105 takie s\u0142owa jak: \u201echrzest\u201d, \u201echrzciny\u201d\u00a0 jako \u201ekrzest\u201d, \u201ekrzciny\u201d itp. Okazuje si\u0119, \u017ce nazwa wsi nie jest przypadkowa \u2013 mieszka\u0144cy Klewa wypasali przed wiekami stada kr\u00f3lewskich \u015bwi\u0144 w d\u0119bowych lasach na zboczach Diablej G\u00f3ry. Dodajmy jako ciekawostk\u0119, \u017ce w dokumentach sygnowanych przez kancelari\u0119 Kazimierza Wielkiego zapisano prawo: Kto w swym gaju na \u017co\u0142\u0119dziu zastanie cudze wieprze, takowy ma na onym miejscu, na kt\u00f3rym \u015bwinie zastanie\u2026 wieprza zabi\u0107\u2026<\/em> i drugi przepis z tych czas\u00f3w: \u015awinie tak ma gna\u0107 do lasa, drog\u0105, jakoby nikomu szkody nie czyni\u0142y...<\/em><\/p>\n

Przenie\u015bmy si\u0119 na zachodni\u0105 stron\u0119 Diablej G\u00f3ry: tu, nad sam\u0105 Pilic\u0105, le\u017cy wie\u015b Skotniki.<\/strong> Si\u0119gn\u0105wszy do s\u0142ownika dawnej polszczyzny, dowiadujemy si\u0119, \u017ce nazwa ta oznacza\u0142a pasterzy lub pastwiska dla byd\u0142a. Kiedy zejdziemy nad rzek\u0119, ujrzymy dziesi\u0105tki hektar\u00f3w \u0142\u0105k zalewowych. Tu nie by\u0142a mo\u017cliwa jakakolwiek uprawa. Mieszka\u0144cy zajmowali si\u0119 hodowl\u0105 byd\u0142a. Oczywi\u015bcie, mi\u0119so nie trafia\u0142o na ubogie sto\u0142y ch\u0142opskie, ale do kuchni otoczenia w\u0142adcy. I tu ma\u0142a dygresja: przed laty, w rozmowie ze starsz\u0105 mieszkank\u0105 Klewa dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce odpust w Skotnikach do lat 50. XX wieku okoliczni mieszka\u0144cy nazywali \u201ezabaw\u0105 pastuch\u00f3w\u201d. Nasza rozm\u00f3wczyni nie potrafi\u0142a wyja\u015bni\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a tego okre\u015blenia. To przyk\u0142ad, jak d\u0142ugo zbiorowa pami\u0119\u0107 przechowuje dawno minione realia. Zostaj\u0105 s\u0142owa, cho\u0107 zatar\u0142o si\u0119 ich znaczenie.<\/p>\n

W bliskiej okolicy znajdziemy miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3rej nazwa jednoznacznie wskazuje na specjalizacj\u0119 jej mieszka\u0144c\u00f3w w przetw\u00f3rstwie zbo\u017cowym: to \u017barn\u00f3w<\/strong>. Energi\u0119 do pracy tutejszych m\u0142yn\u00f3w dostarcza\u0142 przep\u0142ywaj\u0105cy przez miasto wartki strumie\u0144. Wzniesienia otaczaj\u0105ce le\u017c\u0105cy w kotlinie \u017barn\u00f3w by\u0142y doskona\u0142ym miejscem do ulokowania tam wiatrak\u00f3w. Przerabiane w nich i m\u0142ynach wodnych zbo\u017ca pochodzi\u0142y z danin wszystkich rolnik\u00f3w podleg\u0142ych o\u015brodkowi w\u0142adzy. Jeszcze kilkana\u015bcie lat temu na jednym z okalaj\u0105cych miasteczko wzniesie\u0144 mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 resztki ostatniego z wiatrak\u00f3w.<\/p>\n

Sk\u0105d w pobli\u017cu \u017barnowa (6 km) wzi\u0119\u0142y si\u0119 miejscowo\u015bci o nazwie Stawowice<\/strong> i Stawowiczki<\/strong>? Zapewne w stawach p\u0142ywa\u0142y ryby, stanowi\u0105ce uzupe\u0142nienie diety w czasie jak\u017ce cz\u0119stych w \u015bredniowieczu post\u00f3w.<\/p>\n

Wyroby ze sk\u00f3ry i filcu
\n<\/strong>Ten zorganizowany system \u015bredniowiecznej produkcji nie ogranicza\u0142 si\u0119 oczywi\u015bcie do \u017cywno\u015bci. W odleg\u0142o\u015bci 3,5 km od Klewa le\u017cy wie\u015b Sk\u00f3rkowice<\/strong>, gdzie wyprawiano sk\u00f3ry. Podobn\u0105 rol\u0119 w pobli\u017cu Skotnik odgrywa\u0142a wie\u015b Sk\u00f3rnice<\/strong>. Warto doda\u0107, \u017ce w \u015bredniowieczu garbarzy nazywano \u201esk\u00f3rnikami\u201d lub \u201ed\u0119bnikami\u201d, gdy\u017c do wyprawiania sk\u00f3r u\u017cywano jako garbnika mi\u0119dzy innymi kory i drewna d\u0119bowego, a nawet \u017co\u0142\u0119dzi. Rodzime s\u0142owa zast\u0105pi\u0142o p\u00f3\u017aniej okre\u015blenie \u201egarbarz\u201d pochodzenia niemieckiego.<\/p>\n

Niemal w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy Sk\u00f3rkowicami i Sk\u00f3rnicami po\u0142o\u017cona jest na bagnach i torfowiskach wie\u015b Sulborowice<\/strong>. Torf i borowiny stanowi\u0142y sk\u0142adniki konieczne do wyprawiania sk\u00f3r zar\u00f3wno \u015bwi\u0144skich, jak i bydl\u0119cych. W procesie tym pozyskiwano jeszcze jeden produkt \u2013 sier\u015b\u0107. I oto w odleg\u0142o\u015bci 4 km od Skotnik znajdujemy wie\u015b Faliszew<\/strong>, po\u0142o\u017con\u0105 nad strumieniem. Prawdopodobnie tu, dzi\u0119ki energii przep\u0142ywaj\u0105cej wody, mog\u0142y dzia\u0142a\u0107 folusze, produkuj\u0105ce z sier\u015bci filc, maj\u0105cy zastosowanie w produkcji element\u00f3w uzbrojenia i odzie\u017cy wojskowej.<\/p>\n

W jednym z dawnych dokument\u00f3w opisuj\u0105cych okoliczne maj\u0105tki znale\u017ali\u015bmy wyja\u015bnienie znaczenia nazwy wsi s\u0105siaduj\u0105cej ze Sk\u00f3rkowicami: Siucic<\/strong>. D\u0142ugo stanowi\u0142a dla nas zagadk\u0119. Ot\u00f3\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Siucice to przekr\u0119cona, prawdopodobnie przez niedba\u0142\u0105 wymow\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w, nazwa wsi Szewczyce. To tu wyprawione sk\u00f3ry przetwarzano na tak potrzebne dla otoczenia w\u0142adcy buty i inne wyroby sk\u00f3rzane, cho\u0107 miejscowa ludno\u015b\u0107 do po\u0142owy XX wieku cz\u0119sto obywa\u0142a si\u0119 bez takiego luksusu i od wiosny do jesieni chodzi\u0142a boso.<\/p>\n

Jest jeszcze jedno miejsce, kt\u00f3re mo\u017ce uzupe\u0142ni\u0107 t\u0119 bogat\u0105 list\u0119 o\u015brodk\u00f3w \u201eprzemys\u0142u sk\u00f3rzanego\u201d. To po\u0142o\u017cony oko\u0142o 8 km od Sk\u00f3rkowic Siedl\u00f3w<\/strong>. Co prawda \u015blad etymologiczny m\u00f3g\u0142by sugerowa\u0107 pochodzenie tej nazwy od osiedla czy siedliska, jednak nasze \u201eetymologiczne \u015bledztwo\u201d sk\u0142ania nas do wniosku, \u017ce by\u0107 mo\u017ce by\u0142 tu o\u015brodek produkcji siode\u0142, wyrob\u00f3w podstawowych dla \u015bredniowiecznego o\u015brodka w\u0142adzy, niezb\u0119dnych np. w wyposa\u017ceniu dru\u017cyny rycerskiej. Za tym tropem przemawia nagromadzenie w rejonie wielu miejscowo\u015bci o nazwach sugeruj\u0105cych produkcj\u0119 wyrob\u00f3w sk\u00f3rzanych.<\/p>\n

Obr\u00f3bka \u017celaza, dostarczanie drewna i kamieni
\n<\/strong>W okolicy \u015arodkowego Nadpilicza nie brak nazw wskazuj\u0105cych na produkcj\u0119 \u017celaza i wyrob\u00f3w metalowych w \u015bredniowieczu. Opiera\u0142a si\u0119 ona na wykorzystywaniu wyst\u0119puj\u0105cych do\u015b\u0107 powszechnie na terenach podmok\u0142ych rud darniowych \u2013 brunatnych lub brunatnoczerwonych ska\u0142 osadowych, najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cych w postaci sypkiej, zawieraj\u0105cych od 30 do 35% \u017celaza. Oto w odleg\u0142o\u015bci 8 km od Klewa i Diablej G\u00f3ry znajduje si\u0119 miejscowo\u015b\u0107 Rudzisko,<\/strong> po\u0142o\u017cona w\u0142a\u015bnie w s\u0105siedztwie podmok\u0142ych \u0142\u0105k, le\u017c\u0105cych w zag\u0142\u0119bieniu terenu, wok\u00f3\u0142 rzeki Czarnej. Bardziej znana miejscowo\u015b\u0107 o podobnej nazwie to Ruda Maleniecka.<\/strong> W pobli\u017cu znajdziemy te\u017c Fryszerk\u0119<\/strong> (t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci spotykamy nad Pilic\u0105 w pobli\u017cu Inow\u0142odza). Fryszerka to okre\u015blenie prymitywnego zak\u0142adu hutniczego, kt\u00f3rego produkcja mog\u0142a bazowa\u0107 na eksploatowanych w Rudzisku z\u0142o\u017cach rudy darniowej. Id\u0105c dalej tym tropem, znajdujemy miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3rej nazwa jednoznacznie wskazuje na jej zwi\u0105zek z produkcj\u0105 i obr\u00f3bk\u0105 \u017celaza. To le\u017c\u0105ce 7,5 km od \u017barnowa \u017belazowice<\/strong> oraz nieopodal \u2013 W\u0105glany<\/strong>, wie\u015b, kt\u00f3rej nazwa wskazuje na wypalanie na potrzeby \u00f3wczesnych prymitywnych piec\u00f3w hutniczych \u2013 dymarek, w\u0119gla drzewnego (takiego opa\u0142u\u00a0 u\u017cywano do wytopu \u017celaza). W nazwach tutejszych wsi odnajdujemy \u201emetalurgiczny ci\u0105g produkcyjny\u201d, po kt\u00f3rym nie pozosta\u0142 \u017caden materialny \u015blad, st\u0105d tak wa\u017cne dla uzupe\u0142nienia wiedzy historycznej s\u0105 etymologiczne badania.<\/p>\n

O\u015brodki w\u0142adzy potrzebowa\u0142y nie tylko \u017celaza. Budowa\u0142y mury miejskie i obronne, grody i zamki. Drewna, zw\u0142aszcza tego najcenniejszego \u2013 d\u0119bowego, dostarcza\u0142y tutejsze lasy, kt\u00f3rych lokalizacje zosta\u0142y utrwalone w nazwach takich wsi jak D\u0105browy<\/strong>, D\u0119ba<\/strong> i D\u0105br\u00f3wka<\/strong>, za\u015b u st\u00f3p Diablej G\u00f3ry znajduje si\u0119 wie\u015b Por\u0119ba<\/strong>, kt\u00f3rej nazwa wskazuje na wr\u0119cz przemys\u0142owe pozyskiwanie tego cennego materia\u0142u budowlanego. A sk\u0105d kamie\u0144 na mury? Nazwa powiatowego miasta Opoczna<\/strong> i okresowej siedziby kr\u00f3la Kazimierza Wielkiego wyja\u015bnia i t\u0119 kwesti\u0119 \u2013 stare s\u0142owo \u201eopoka\u201d oznacza ska\u0142\u0119. Z wydobywanego tu kamienia powstawa\u0142y zar\u00f3wno nieistniej\u0105ce ju\u017c mury miejskie, jak i sam zamek kr\u00f3lewski w Opocznie.<\/p>\n

I tak oto, rozgl\u0105daj\u0105c si\u0119 po najbli\u017cszej okolicy i analizuj\u0105c nazwy tutejszych miejscowo\u015bci, odkrywamy \u015blady dobrze zaplanowanego, \u015bredniowiecznego systemu produkcji d\u00f3br materialnych, koniecznych dla istnienia zorganizowanego spo\u0142ecze\u0144stwa. System ten mo\u017ce budzi\u0107 podziw zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na rozmach, jak i na przemy\u015blane zlokalizowanie jego poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w, maksymalnie wykorzystuj\u0105ce lokalne warunki i mo\u017cliwo\u015bci. Ciekawe, \u017ce to wszystko funkcjonowa\u0142o przez setki lat, bez pr\u0105du, wsp\u00f3\u0142czesnych \u015brodk\u00f3w lokomocji i \u0142\u0105czno\u015bci, skomplikowanych i skomputeryzowanych zak\u0142ad\u00f3w produkcyjnych...<\/p>\n

Tekst:<\/em>
\nBarbara Ciszewska
\n<\/strong>Cz\u0142onek Oddzia\u0142u PTTK w \u017barnowie, instruktor krajoznawstwa regionu, turystka piesza, kajakowa, krajoznawca.
\nPrzemys\u0142aw Ciszewski
\n<\/strong>Etnograf, historyk, poeta, nauczyciel, laureat Nagrody Powiatu Opoczy\u0144skiego za propagowanie kultury ludowej, rozs\u0142awianie historii i folkloru regionu opoczy\u0144skiego.
\nRycina g\u0142\u00f3wna<\/em> Jeana Colombe\u2019a, Wikimedia Commons<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>

\u015aredniowieczny szewc \u017ar\u00f3d\u0142o: Hausbuch der Mendelschen Zwolfbruderstiftung, Biblioteka Miejska w Norymberdze<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Rycina z dzie\u0142a Spos\u00f3b robienia w\u0119glow, czyli sztuka w\u0119glarska (Warszawa 1769)<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W czasie w\u0119dr\u00f3wek po kraju, opr\u00f3cz podziwiania widok\u00f3w, ko\u015bcio\u0142\u00f3w, dwor\u00f3w czy zamk\u00f3w, warto te\u017c zainteresowa\u0107 si\u0119 nazwami mijanych miast i wsi. Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y? Mo\u017ce tkwi w nich wskaz\u00f3wka dotycz\u0105ca \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w sprzed stuleci? Czym si\u0119 zajmowali, co produkowali? Od razu uprzedzamy: ten tekst nie jest prac\u0105 naukow\u0105. To efekt naszych \u201eetymologicznych \u015bledztw\u201d, tropienia \u015blad\u00f3w \u015bredniowiecznej organizacji produkcji w nazwach Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":13,"featured_media":29393,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[87,11],"tags":[],"class_list":["post-29389","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dawniej-bywalo","category-turysta-poleca","cat-87-id","cat-11-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29389","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29389"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29389\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29397,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29389\/revisions\/29397"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/29393"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29389"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}