{"id":28781,"date":"2023-06-30T13:33:13","date_gmt":"2023-06-30T11:33:13","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28781"},"modified":"2023-08-01T15:09:58","modified_gmt":"2023-08-01T13:09:58","slug":"konstrukcje-szachulcowe-kunszt-drewnianej-architektury","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28781","title":{"rendered":"Konstrukcje szachulcowe \u2013 kunszt drewnianej architektury"},"content":{"rendered":"

Prekursorami wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie stosowanych konstrukcji szkieletowych \u2013 stalowych i \u017celbetowych\u00a0 \u2013 by\u0142y konstrukcje drewniane. W budowlach tego typu eksponowano na zewn\u0105trz uk\u0142ad rygli, s\u0142up\u00f3w, zastrza\u0142\u00f3w, co nadawa\u0142o elewacjom charakterystyczny wygl\u0105d, wzbogacaj\u0105cy pejza\u017ce wiejskie i zabudowy miejskie<\/strong>.<\/p>\n

Budowle tego rodzaju okre\u015blane s\u0105 r\u00f3\u017cnie: szachulcem lub konstrukcj\u0105 szachulcow\u0105, murem pruskim, fach\u00f3wk\u0105, drewnian\u0105 konstrukcj\u0105 szkieletow\u0105, konstrukcj\u0105 s\u0142upowo-ramow\u0105. \u015aciany sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z drewnianego szkieletu \u2013 belek, s\u0142up\u00f3w, zastrza\u0142\u00f3w oraz wype\u0142nienia p\u00f3l m.in. murem ceglanym lub kosznic\u0105 (plecionkow\u0105 konstrukcj\u0105 wykonan\u0105 z \u017cerdzi przeplecionych wiklin\u0105 lub ga\u0142\u0119ziami oblepionymi glin\u0105).<\/p>\n

Budownictwo tego typu pojawi\u0142o si\u0119 w XII wieku na Wyspach Brytyjskich, w Walii, sk\u0105d w XIV wieku trafi\u0142o do Francji, a w nast\u0119pnym wieku \u2013 do Niemiec. W Polsce zachodniej pojawi\u0142o si\u0119 w XVI wieku i wkr\u00f3tce konstrukcje szachulcowe sta\u0142y si\u0119 bardzo popularne na terenach wiejskich i w mniejszych miastach. Z nielicznymi wyj\u0105tkami nie przekroczy\u0142y linii Wis\u0142y, dalej si\u0119gaj\u0105c jedynie Powi\u015bla, Warmii i Mazur obj\u0119tych zaborem pruskim.<\/p>\n

Poniewa\u017c system ten dotar\u0142 do Polski z Niemiec, a bezpo\u015brednio \u2013 z Prus, zacz\u0119to nazywa\u0107 go murem pruskim, szczeg\u00f3lnie w przypadkach, gdy pola mi\u0119dzy belkami wype\u0142niano ceg\u0142ami na zaprawie. Warto doda\u0107, \u017ce w Niemczech tego typu konstrukcje nazywano murem francuskim, bo dotar\u0142y tam z Francji, a we Francji \u2013 murem angielskim, na co mia\u0142o wp\u0142yw budownictwo zza kana\u0142u La Manche. Przestrzenie mi\u0119dzy s\u0142upami i ryglami nazywane s\u0105 fachami, dlatego tego typu konstrukcje okre\u015bla si\u0119 te\u017c fach\u00f3wk\u0105 (z niemieckiego fachwerk<\/em>). W niekt\u00f3rych publikacjach za fach\u00f3wki uznawane s\u0105 tylko te konstrukcje, w kt\u00f3rych przestrzenie mi\u0119dzy elementami drewnianymi wype\u0142nione s\u0105 kosznic\u0105.<\/p>\n

Kolejna nazwa \u2013 konstrukcja szachulcowa \u2013 wi\u0105\u017ce si\u0119 z wygl\u0105dem \u015bciany zewn\u0119trznej: s\u0142up\u00f3w, rygli i najcz\u0119\u015bciej kwadratowych przestrzeni mi\u0119dzy nimi przypominaj\u0105cych szachownic\u0119. W wi\u0119kszo\u015bci budowli elementy drewniane pokrywano smo\u0142\u0105 dla zwi\u0119kszenia ich trwa\u0142o\u015bci, a pola mi\u0119dzy nimi malowano na bia\u0142o, co jeszcze bardziej wzmacnia\u0142o efekt \u201eszachulcowy\u02ee. Z punktu terminologii budowlanej jest to drewniana konstrukcja szkieletowa, a \u015bci\u015blej, konstrukcja s\u0142upowo-ramowa. Dla prostoty nazewnictwa najwygodniej jest je okre\u015bla\u0107 mianem konstrukcji szachulcowych.<\/p>\n

 <\/p>\n

Konstrukcje drewniane <\/strong>na ziemiach polskich<\/strong><\/p>\n

Najstarsze drewniane domy, kt\u00f3rych relikty odkryto m.in. w Biskupinie, sprzed oko\u0142o 3000 lat, mia\u0142y konstrukcj\u0119 sumikowo-\u0142\u0105tkow\u0105 (\u0142\u0105tki to s\u0142upy z pionowymi wci\u0119ciami, w kt\u00f3re wsuwano poziome belki \u2013 sumiki). Drugi system \u015bcian drewnianych to konstrukcje wie\u0144cowe (zwane te\u017c \u201ena w\u0119gie\u0142\u201d, na zr\u0105b lub zamek). W takich \u015bcianach poziome belki u\u0142o\u017cone s\u0105 jedna na drugiej, po\u0142\u0105czone w naro\u017cnikach specjalnie wyci\u0119tymi wr\u0119bami \u2013 zamkami, tworz\u0105c w\u0119g\u0142y. Tak\u0105 konstrukcj\u0119 mia\u0142y m.in. drewniane budynki wzniesione na podgrodziach grod\u00f3w gnie\u017anie\u0144skiego i pozna\u0144skiego w X wieku, tak te\u017c buduje si\u0119 do dzi\u015b g\u00f3ralskie drewniane domy na Podhalu.<\/p>\n

W obiektach o konstrukcji s\u0142upowo-ramowej \u015bciany wznoszone s\u0105 na \u0142awie kamiennej si\u0119gaj\u0105cej oko\u0142o 20\u201350 cm ponad poziom terenu. Na \u0142awie zabezpieczaj\u0105cej przed podsi\u0105kaniem wilgoci uk\u0142adano belk\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u2013 podwalin\u0119, na kt\u00f3rej ustawiano s\u0142upy i ewentualnie zastrza\u0142y. W g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci \u015bciany uk\u0142adano kolejn\u0105 belk\u0119 \u2013 wie\u0144cz\u0105c\u0105, kt\u00f3ra stanowi\u0142a podparcie dla belek stropowych lub wi\u0119\u017aby dachowej. Wszystkie elementy by\u0142y \u0142\u0105czone specjalnymi po\u0142\u0105czeniami ciesielskimi zwanymi zamkami i tworzy\u0142y bardzo sztywn\u0105 konstrukcj\u0119 przestrzenn\u0105. Dla stabilizacji po\u0142\u0105cze\u0144 zamki dodatkowo wzmacniano drewnianymi sworzniami \u2013 ko\u0142kami. St\u0105d cz\u0119sto podkre\u015bla si\u0119 fakt, i\u017c budynki wznoszone by\u0142y bez u\u017cycia gwo\u017adzi.<\/p>\n

Budownictwo szachulcowe upowszechni\u0142o si\u0119 w zachodniej cz\u0119\u015bci Polski oraz na Pomorzu i Warmii w XVII wieku g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki nowemu osadnictwu ol\u0119derskiemu. W zak\u0142adanych wsiach zamieszkiwali przybysze z Holandii (st\u0105d uproszczona nazwa: holenderskie \u2013 ol\u0119derskie), Niemiec, a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c Polacy. Osadnicy wznosili budynki mieszkalne i gospodarcze o konstrukcji szachulcowej, kt\u00f3ra by\u0142a stosunkowo tania (drewno), stabilna i \u0142atwa w realizacji.<\/p>\n

Bardzo cz\u0119sto na terenach kolonizowanych powstawa\u0142y te\u017c szachulcowe ko\u015bcio\u0142y. W miar\u0119 rozwoju wiedzy budowlanej zacz\u0119to w konstrukcji szachulcowej wznosi\u0107 coraz bardziej okaza\u0142e budynki, niejednokrotnie wielokondygnacyjne i o zr\u00f3\u017cnicowanej bryle. Do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, mimo niszcz\u0105cych wojen i destrukcji naturalnej drewna, przetrwa\u0142o kilka budowli dowodz\u0105cych znacznego rozmachu inwestycji i wielkiego kunsztu budowniczych.<\/p>\n

Najbardziej okaza\u0142e budowle szachulcowe powsta\u0142y w XVII wieku na Dolnym \u015al\u0105sku, w wyniku uk\u0142ad\u00f3w politycznych \u2013 traktat\u00f3w pokojowych po zako\u0144czonych wojnach. W pierwszej po\u0142owie XVII wieku toczy\u0142a si\u0119 wojna trzydziestoletnia mi\u0119dzy katolick\u0105 Austri\u0105 i protestanckimi Prusami. Zwyci\u0119\u017cy\u0142a w niej katolicka Austria. Na mocy pokoju westfalskiego wprowadzono znaczne ograniczenia dla protestant\u00f3w, m.in. zezwolono na budow\u0119 tylko trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w, nazwanych ko\u015bcio\u0142ami pokoju. Musia\u0142y one by\u0107 drewniane, po\u0142o\u017cone poza obr\u0119bem miasta, zbudowane w ci\u0105gu jednego roku. Mimo tak kr\u00f3tkiego czasu budowy powsta\u0142y imponuj\u0105ce obiekty o konstrukcji szachulcowej, wielokondygnacyjne, z licznymi ozdobnymi detalami. Do naszych czas\u00f3w przetrwa\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y pokoju: w \u015awidnicy i Jaworze.<\/p>\n

Zbudowany w 1654 roku ewangelicko-augsburski ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awidnicy pw. Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej z drewna d\u0119bowego na planie krzy\u017ca greckiego o d\u0142ugo\u015bci 44 m i szeroko\u015bci 30 m zajmuje powierzchni\u0119 1100 m. Wn\u0119trze mo\u017ce pomie\u015bci\u0107 7,5 tys. os\u00f3b, w tym 3 tys. na miejscach siedz\u0105cych \u2013 w nawie i na dw\u00f3ch kondygnacjach empor. Podziw budzi bogaty wystr\u00f3j wn\u0119trza, m.in. lo\u017cy fundator\u00f3w i empor poszczeg\u00f3lnych cech\u00f3w. Rok p\u00f3\u017aniej uko\u0144czono budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a pokoju w Jaworze, o powierzchni 1200 m kw. z czterema kondygnacjami empor, mieszcz\u0105cego 6 tys. wiernych.<\/p>\n

Po kolejnej wojnie \u2013 p\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3ra toczy\u0142a si\u0119 m.in. na Dolnym \u015al\u0105sku, zako\u0144czonej pokojem w 1709 roku w Altranstadt (w Saksonii), cz\u0119\u015bciowo przywr\u00f3cono protestantom swobody religijne. Pozwolono na budow\u0119 kolejnych sze\u015bciu \u015bwi\u0105ty\u0144, tzw. ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u0142aski. Wszystkie zosta\u0142y wzniesione w konstrukcji szachulcowej. By\u0142y skromniejsze od ko\u015bcio\u0142\u00f3w pokoju, ale r\u00f3wnie\u017c bardzo okaza\u0142e. Do naszych czas\u00f3w przetrwa\u0142y dwa: w Miliczu i w Jeleniej G\u00f3rze (ten drugi w cz\u0119\u015bci ju\u017c jako budowla murowana).<\/p>\n

Wiele r\u00f3\u017cnorodnych budowli szachulcowych powsta\u0142o pod koniec XVIII wieku i w pierwszej po\u0142owie XIX wieku po zaj\u0119ciu zachodnich ziem Polski przez Prusy. Budowano w\u00f3wczas, podobnie jak wcze\u015bniej, domy mieszkalne na wsiach i ma\u0142ych miastach, budynki gospodarskie, ko\u015bcio\u0142y wiejskie, a tak\u017ce spichlerze i inne budynki magazynowe, budynki fabryczne, jak r\u00f3wnie\u017c parokondygnacyjne domy mieszcza\u0144skie w miastach. Wiele budowli o tej konstrukcji powsta\u0142o w Bydgoszczy, m.in. spichlerze nad Brd\u0105 oraz magazyny i m\u0142yny na Wyspie M\u0142y\u0144skiej. Pod koniec XIX wieku, w okresie znacznego rozwoju miast, powstawa\u0142y budynki o konstrukcjach mieszanych: dolne kondygnacje murowane, wy\u017csze kondygnacje szachulcowe, cz\u0119sto o bardzo ozdobnym ukszta\u0142towaniu belek i rygli.<\/p>\n

Gdy w XIX wieku Prusacy tworzyli z Poznania miasto-twierdz\u0119, zakazali wznoszenia w pobli\u017cu budynk\u00f3w murowanych. Na przedmie\u015bciach i we wsiach podmiejskich budowano w\u00f3wczas domy szachulcowe. Du\u017ca ich cz\u0119\u015b\u0107 od po\u0142owy XX wieku zosta\u0142a zast\u0105piona budynkami murowanymi. Relikty mieszkaniowej zabudowy szachulcowej przetrwa\u0142y w Poznaniu do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych m.in. przy ul. Pozna\u0144skiej, Urbanowskiej i Wierzbi\u0119cice.<\/p>\n

Du\u017ce spustoszenie w\u015br\u00f3d budowli szachulcowych spowodowa\u0142a II wojna \u015bwiatowa i lata powojenne. Bardziej ni\u017c murowane nara\u017cone by\u0142y na po\u017cary, a pozbawione odpowiedniej opieki \u2013 na destrukcj\u0119 powodowan\u0105 korozj\u0105 biologiczn\u0105. Stoj\u0105ce nad Brd\u0105 w Bydgoszczy trzy szachulcowe spichlerze z XVII i XVIII wieku sta\u0142y si\u0119 jednymi z symbolicznych budowli miasta.<\/p>\n

W Wielkopolsce i na Pomorzu przetrwa\u0142o wiele wiejskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w szachulcowych, a na Pomorzu \u2013 wiejskich dom\u00f3w mieszkalnych.<\/p>\n

Ewenementem jest zabudowa szachulcowa we wsi Gol\u0119czewo w powiecie obornickim. Wie\u015b ta powsta\u0142a na pocz\u0105tku XX wieku dla kolonist\u00f3w niemieckich. Obok zagr\u00f3d wiejskich (budynk\u00f3w mieszkalnych i gospodarskich) powsta\u0142y szachulcowe budynki o przeznaczeniu og\u00f3lnym \u2013 szko\u0142a, stra\u017cnica stra\u017cy po\u017carnej, przystanek kolejowy, kwaszarnia kapusty i inne. Zar\u00f3wno uk\u0142ad poszczeg\u00f3lnych zagr\u00f3d, jak i formy architektoniczne poszczeg\u00f3lnych budynk\u00f3w s\u0105 bardzo zr\u00f3\u017cnicowane i nawi\u0105zuj\u0105 do tradycji budownictwa wiejskiego w poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bciach Niemiec. W ostatnich latach cz\u0119\u015b\u0107 budynk\u00f3w zosta\u0142a przebudowana, zmieniono pierwotne za\u0142o\u017cenia. Mimo to Gol\u0119czewo jest bardzo interesuj\u0105cym skansenem.<\/p>\n

Budownictwo szachulcowe jest form\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do przesz\u0142o\u015bci. Dzi\u015b konstrukcje szkieletowe wznoszone s\u0105 z \u017celbetu i stali. Zachowane budynki szachulcowe z powodu atrakcyjnej formy architektonicznej s\u0105 zabytkami wzbogacaj\u0105cymi krajobraz kulturowy zachodnich region\u00f3w kraju.<\/p>\n

Wp\u0142ywy tego typu budownictwa istniej\u0105 i w architekturze wsp\u00f3\u0142czesnej. Niekt\u00f3re z nowo wznoszonych rezydencji podmiejskich maj\u0105 konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105 lub zaznaczony na zewn\u0105trz, na tynkach, szachulcowy uk\u0142ad belek i s\u0142up\u00f3w. Takie na\u015bladownictwo sk\u0105din\u0105d \u0142adnych form niekt\u00f3rzy architekci uwa\u017caj\u0105 za swego rodzaju wstecznictwo lub zgo\u0142a barbarzy\u0144stwo.<\/p>\n

Innego rodzaju nawi\u0105zaniem do form szachulcowych s\u0105 dwa nowoczesne budynki bank\u00f3w, o stalowej konstrukcji szkieletowej, stoj\u0105ce nad Brd\u0105 w Bydgoszczy.<\/p>\n

Tekst\u00a0<\/em> W\u0142odzimierz \u0141\u0119cki
\n<\/strong>Dr in\u017c. budownictwa, pracownik naukowy, krajoznawca, Cz\u0142onek Honorowy PTTK, wojewoda pozna\u0144ski (1990\u20131997), senator V kadencji (2001\u20132005).<\/p>\n

Zdj\u0119cie<\/em> Zbigniew Szmidt<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prekursorami wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie stosowanych konstrukcji szkieletowych \u2013 stalowych i \u017celbetowych\u00a0 \u2013 by\u0142y konstrukcje drewniane. W budowlach tego typu eksponowano na zewn\u0105trz uk\u0142ad rygli, s\u0142up\u00f3w, zastrza\u0142\u00f3w, co nadawa\u0142o elewacjom charakterystyczny wygl\u0105d, wzbogacaj\u0105cy pejza\u017ce wiejskie i zabudowy miejskie. Budowle tego rodzaju okre\u015blane s\u0105 r\u00f3\u017cnie: szachulcem lub konstrukcj\u0105 szachulcow\u0105, murem pruskim, fach\u00f3wk\u0105, drewnian\u0105 konstrukcj\u0105 szkieletow\u0105, konstrukcj\u0105 s\u0142upowo-ramow\u0105. \u015aciany sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z drewnianego szkieletu \u2013 Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":12,"featured_media":28787,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[92,5],"tags":[],"class_list":["post-28781","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polecamy","category-a-to-polska-wlasnie","cat-92-id","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28781","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28781"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28781\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28995,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28781\/revisions\/28995"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/28787"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28781"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28781"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28781"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}