{"id":28286,"date":"2022-11-21T15:31:44","date_gmt":"2022-11-21T13:31:44","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28286"},"modified":"2023-03-27T10:56:52","modified_gmt":"2023-03-27T08:56:52","slug":"dwory-na-suwalszczyznie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28286","title":{"rendered":"Dwory na Suwalszczy\u017anie"},"content":{"rendered":"

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Dwory na Suwalszczy\u017anie<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

W krajobrazie dzisiejszej Suwalszczyzny, traktowanej jako powiat suwalski, pr\u00f3\u017cno wypatrywa\u0107 dwor\u00f3w, kt\u00f3re przez stulecia funkcjonowa\u0142y w jej krajobrazie. Dwory by\u0142y jednym z symboli naszej kultury i centrum wi\u0119kszej w\u0142asno\u015bci ziemskiej (powy\u017cej 50 ha).<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Na Suwalszczy\u017anie mo\u017cna udokumentowa\u0107 istnienie oko\u0142o stu posiad\u0142o\u015bci ziemskich: skarbowych (rz\u0105dowych, narodowych), prywatnych, ko\u015bcielnych lub donacyjnych (majorackich). Prywatna, wi\u0119ksza w\u0142asno\u015b\u0107 ziemska by\u0142a tu bardzo rozdrobniona i w ko\u0144cu XIX wieku stanowi\u0142a tylko nieco wi\u0119cej ni\u017c 13% og\u00f3lnej powierzchni powiatu. Do 1944 roku dotrwa\u0142o zaledwie 26 maj\u0105tk\u00f3w prywatnych, a i te zlikwidowa\u0142 dekret o reformie rolnej.<\/p>\n

Losy wszystkich przypominam na przyk\u0142adzie trzech maj\u0105tk\u00f3w i dwor\u00f3w: Dowspudy, Motul i Starej Ha\u0144czy.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dowspuda<\/strong><\/p>\n

Najbardziej rozpoznawalnym miejscem na Suwalszczy\u017anie zwi\u0105zanym z w\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105 jest Dowspuda ko\u0142o Raczek, kt\u00f3rej ostatnim polskim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 gen. Ludwik Micha\u0142 hr. Pac. Przyczyni\u0142y si\u0119 do tego zachowane ruiny pa\u0142acu, legenda o niezwyk\u0142o\u015bci tej budowli i jej w\u0142a\u015bciciela oraz przekazy o nowoczesnym i doskonale funkcjonuj\u0105cym maj\u0105tku genera\u0142a. Dowspuda jest bohaterk\u0105 wielu opracowa\u0144 naukowych i krajoznawczych.<\/p>\n

Popularno\u015b\u0107 Dowspudy jest te\u017c w znacznej mierze pochodn\u0105 tragizmu los\u00f3w jej w\u0142a\u015bciciela i jego maj\u0105tku. Ludwik M. Pac wyemigrowa\u0142 po upadku powstania listopadowego i zmar\u0142 31 sierpnia 1835 roku w Smyrnie (obecnie Izmir w Turcji), maj\u0105c zaledwie 55 lat. Maj\u0105tek genera\u0142a, obejmuj\u0105cy prawie 27 tys. m\u00f3rg, Rosjanie najpierw obj\u0119li sekwestrem, p\u00f3\u017aniej skonfiskowali i wreszcie znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 (prawie 12,5 tys. m\u00f3rg) zamienili na donacj\u0119 przekazywan\u0105 rosyjskim genera\u0142om i urz\u0119dnikom. Z nich najd\u0142u\u017cej (1873\u20131919) posiada\u0142 Dowspud\u0119 Jurij Siergiejewicz Karcow, rosyjski dyplomata.<\/p>\n

Pa\u0142ac zosta\u0142 ograbiony, jego wyposa\u017cenie i zbiory sztuki, podobnie jak narz\u0119dzia gospodarskie i inwentarz \u017cywy, zlicytowane. Niezamieszkany pa\u0142ac niszcza\u0142 przez dziesi\u0119ciolecia. W 1885 roku jego resztki strawi\u0142 po\u017car, a w 1890 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel zacz\u0105\u0142 rozbiera\u0107 to, co jeszcze pozosta\u0142o. Wed\u0142ug tradycji od ca\u0142kowitego unicestwienia uratowa\u0142a pa\u0142ac interwencja petersburskiego Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Zabytk\u00f3w. Ocalone w\u00f3wczas fragmenty pa\u0142acu, tzw. bociania wie\u017ca i portyk, zachowa\u0142y si\u0119 do dzisiaj. Od kilku lat ruiny pa\u0142acu i park dworski s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105. Nowy w\u0142a\u015bciciel zapowiada rekonstrukcj\u0119 obiektu i utworzenie Centrum Turystyki Kulturowej z hotelem.<\/p>\n

 <\/p>\n

Motule<\/strong><\/p>\n

Maj\u0105tek Motule, le\u017c\u0105cy oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Filipowa, mia\u0142 star\u0105 tradycj\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 jeszcze XVI wieku i przez d\u0142ugi czas by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t Puzyn\u00f3w z Kozielska. Ostatni z nich, Wincenty, nale\u017ca\u0142 do linii wojew\u00f3dzkiej Puzyn\u00f3w wywodz\u0105cej si\u0119 od Krzysztofa Dominika (zm. 1731), wojewody m\u015bcis\u0142awskiego. Wincenty w latach 1786\u20131823 dzier\u017cawi\u0142 ekonomi\u0119 Kr\u00f3lowe Krzes\u0142o i przed 1795 rokiem otrzyma\u0142 starostwo wisztynieckie. Po 1815 roku by\u0142 marsza\u0142kiem sejmiku powiatu sejne\u0144skiego i prezesem Rady Obywatelskiej Wojew\u00f3dztwa Augustowskiego.<\/p>\n

Z Weronik\u0105 z D\u0105browskich (zm. 1833) mieli kilkoro dzieci, kt\u00f3re zmar\u0142y w dzieci\u0144stwie. Jak pisa\u0142 Aleksander Po\u0142uja\u0144ski w W\u0119dr\u00f3wkach po guberni augustowskiej<\/em>... (Warszawa 1859): smutek i \u017ca\u0142oba sparali\u017cowa\u0142y zabiegi Puzyny w gospodarstwie wiejskim, a \u0142zy kobiece jego ma\u0142\u017conki pr\u0119dko wysch\u0142y przed dum\u0105 \u015bwiatow\u0105 i zami\u0142owaniem do pr\u00f3\u017cno\u015bci. Skutkiem tego, wydatki domowe by\u0142y zawsze jednostajne, wielkie; przych\u00f3d za\u015b z rozpr\u0119\u017ceniem si\u0119 gospodarza w porz\u0105dku i w zami\u0142owaniu do pracy, stopniowo zmniejsza\u0142 si\u0119<\/em>. Ostatecznie jego maj\u0105tek ruchomy zosta\u0142 sprzedany na licytacjach, a dobra Motule trafi\u0142y pod administracj\u0119 rz\u0105dow\u0105. Wincenty Puzyna zmar\u0142 13 marca 1833 roku w skrajnym ub\u00f3stwie. Wspomniany ju\u017c A. Po\u0142uja\u0144ski upadek ksi\u0119cia spuentowa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: Puzyna, pierwszy pan za nowego rz\u0105du w tutejszej Litwie, jak stary d\u0105b litewski run\u0105wszy ze swej wielko\u015bci, ju\u017c wi\u0119cej powsta\u0107 nie m\u00f3g\u0142<\/em>.<\/p>\n

Dobra licz\u0105ce oko\u0142o 973 ha kupi\u0142 na licytacji w 1840 roku Ksawery Seweryn Ciemno\u0142o\u0144ski, w\u0142a\u015bciciel pobliskich d\u00f3br Baka\u0142arzewo, zwanych p\u00f3\u017aniej Garbasem. Nowy w\u0142a\u015bciciel wydzier\u017cawi\u0142 je wkr\u00f3tce siostrze\u0144cowi, Stanis\u0142awowi Antoniemu Lineburgowi (zm. 1895), kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 maj\u0105tek po bezpotomnej \u015bmierci swego wuja. Nowy w\u0142a\u015bciciel by\u0142 znany z aktywnej dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej i patriotycznej. W 1863 roku wspiera\u0142 powsta\u0144czy oddzia\u0142 Konstantego Ramotowskiego \u201eWawra\u201d, organizowa\u0142 zjazdy rolnicze, dzia\u0142a\u0142 w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, by\u0142 mi\u0142o\u015bnikiem pszczelarstwa i korespondentem \u201eGazety Rolniczej\u201d (1873\u20131875). Jego pasieka w Motulach by\u0142a wymieniana w 1875 roku w gronie dziesi\u0119ciu \u201eco znaczniejszych\u201d, a on w\u015br\u00f3d \u201eco gorliwszych\u201d pszczelarzy w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/p>\n

Niestety S. Lineburg wpad\u0142 w k\u0142opoty finansowe i w 1883 roku pozby\u0142 si\u0119 Motul, wydzielaj\u0105c sobie niewielki folwark Miodoborze. \u017baden z kolejnych w\u0142a\u015bcicieli nie potrafi\u0142 uzdrowi\u0107 gospodarki maj\u0105tku. Na dodatek w marcu 1911 roku sp\u0142on\u0105\u0142 drewniany dw\u00f3r. \u00d3wczesna w\u0142a\u015bcicielka, Maria z Mokrskich Mroczkowska, postanowi\u0142a zlikwidowa\u0107 maj\u0105tek przez prywatn\u0105 parcelacj\u0119. Przeprowadzi\u0142a j\u0105 w 1912 roku, k\u0142ad\u0105c kres istnieniu jednego z najwi\u0119kszych maj\u0105tk\u00f3w prywatnych na Suwalszczy\u017anie. Dzisiaj na cz\u0119\u015bci fundament\u00f3w dworu stoi dom potomk\u00f3w gospodarza, kt\u00f3ry w 1912 roku kupi\u0142 tzw. reszt\u00f3wk\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

Stara Ha\u0144cza<\/strong><\/p>\n

Jednym z najcz\u0119\u015bciej odwiedzanych dzi\u015b miejsc w Suwalskim Parku Krajobrazowym s\u0105 ruiny i park XVIII-wiecznego dworu w Starej Ha\u0144czy nad jeziorem Ha\u0144cza.<\/p>\n

W kwietniu 1834 roku opisano go tak: Pa\u0142ac, czyli dom masiv murowany o dw\u00f3ch przedzia\u0142ach, frontem na p\u00f3\u0142noc postawiony, do kt\u00f3rego wchodz\u0105c s\u0105 schody drewniane z czterema kominami murowanymi nad dach wyprowadzonymi, dach\u00f3wk\u0105 kryty (...). Pod pa\u0142acem powy\u017c opisanym znajduj\u0105 si\u0119 niewielkie dwa sklepy [piwnice] murowane do kt\u00f3rych wej\u015bcie z ogrodu fruktowego<\/em>. Wspomniany dach by\u0142 zdaniem Z. Glogera \u201etypowym mansardem polskim\u201d. Dw\u00f3r przetrwa\u0142 obie wojny \u015bwiatowe i sp\u0142on\u0105\u0142 w styczniu 1945 roku, a sprawcami byli funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej.<\/p>\n

Opisany dw\u00f3r stanowi\u0142 centrum du\u017cych d\u00f3br Stara Ha\u0144cza (wcze\u015bniej \u017belazkowizna) wydzielonych w 1685 roku przez konstytucj\u0119 sejmow\u0105 ze starostwa wi\u017caje\u0144skiego (Wi\u017cajny). Obejmowa\u0142 oko\u0142o 1800 ha ziemi. Dobra otrzyma\u0142a w kwietniu 1798 roku od kr\u00f3la pruskiego Fryderyka Wilhelma Weronika Scypio del Campo, \u017cona Paw\u0142a Jana Grabowskiego.<\/p>\n

Grabowska sprzeda\u0142a je wkr\u00f3tce (1803) Andrzejowi Mietelskiemu, a ten w sierpniu 1813 roku Tomaszowi Bogumi\u0142owi Janowi \u015awi\u0119tope\u0142kowi-Mirskiemu (1789\u20131868). Jako protegowany Niko\u0142aja Nowosilcowa by\u0142 pos\u0142em na sejmy w 1820 i 1825 roku, w 1821 roku uzyska\u0142 potwierdzenie tytu\u0142u ksi\u0105\u017c\u0119cego. Bardzo aktywnie uczestniczy\u0142 w wydarzeniach 1830 i 1831 roku. B\u0119d\u0105c na emigracji, wielokrotnie zabiega\u0142 u cara Miko\u0142aja I o amnesti\u0119. W 1841 roku \u201ewypar\u0142 si\u0119 haniebnie religii katolickiej i narodowo\u015bci polskiej w petycji podanej Miko\u0142ajowi i w skutek tej zbrodni otrzyma\u0142 amnesti\u0119\u201d. Przechodz\u0105c na prawos\u0142awie, przyj\u0105\u0142 imi\u0119 Iwan i pod nim wyst\u0119powa\u0142 a\u017c do \u015bmierci. Przez og\u00f3\u0142 emigrant\u00f3w zosta\u0142 uznany za zdrajc\u0119 i renegata, kt\u00f3ry pope\u0142ni\u0142 \u201etrzy wielkie zbrodnie, wypieraj\u0105c si\u0119 \u00bbNarodowo\u015bci, Ojczyzny i Wiary \u015bwi\u0119tej katolickiej\u00ab\u201d. Drog\u0119 ojca wybra\u0142y tak\u017ce jego dzieci. By\u0107 mo\u017ce to spowodowa\u0142o, \u017ce Stara Ha\u0144cza zosta\u0142a co prawda obj\u0119ta sekwestrem, ale nie skonfiskowana, a jedynie oddana w administracj\u0119.<\/p>\n

W latach 1844\u20131878 posiada\u0142 j\u0105 Adam Kar\u0119ga i jego potomkowie. W zwi\u0105zku z k\u0142opotami finansowymi rozpocz\u0119li proces dzielenia Starej Ha\u0144czy na mniejsze maj\u0105tki (\u0141ugiele, K\u0142ajpedka, Kramnik, Pogorze\u0142ek, Rogo\u017cajny). Trudno\u015bci pog\u0142\u0119bi\u0142o uw\u0142aszczenie, kt\u00f3re zmniejszy\u0142o dobra o oko\u0142o 1180 ha. W 1878 roku zosta\u0142y zlicytowane.<\/p>\n

W kolejnym trzydziestoleciu Stara Ha\u0144cza kilkakrotnie zmienia\u0142a w\u0142a\u015bcicieli. Jedni, g\u0142\u00f3wnie \u017bydzi, intensyfikowali podzia\u0142 d\u00f3br, prywatn\u0105 parcelacj\u0119 i eksploatacj\u0119 las\u00f3w, drudzy, m.in. Wac\u0142aw Musia\u0142owicz, usi\u0142owali zachowa\u0107 ich niepodzielno\u015b\u0107.<\/p>\n

W 1910 roku w\u0142a\u015bcicielami zostali Adolf i Waleria z Go\u0142\u0119biowskich Beegerowie, piekarze z Warszawy. W ich rodzinie Stara Ha\u0144cza, obejmuj\u0105ca w\u00f3wczas oko\u0142o 350 ha, pozosta\u0142a do II wojny \u015bwiatowej. Po jej zako\u0144czeniu powinna by\u0107 formalnie obj\u0119ta dzia\u0142aniem dekretu o reformie rolnej z 1944 roku, ale w\u0142adze pa\u0144stwowe \u201ezapomnia\u0142y\u201d o Starej Ha\u0144czy. Dopiero na prze\u0142omie lat 50. i 60. XX wieku w\u0142adze \u201eodkry\u0142y\u201d istnienie lasu i ziemi nie obj\u0119tej dot\u0105d wspomnianym dekretem. Mimo protest\u00f3w by\u0142ych w\u0142a\u015bcicieli Starej Ha\u0144czy i cz\u0142onk\u00f3w ich rodzin w 1966 roku tytu\u0142 w\u0142asno\u015bci zosta\u0142 przepisany na Skarb Pa\u0144stwa, a ziemia przekazana Lasom Pa\u0144stwowym. Dzisiaj ruiny dworu oraz dworskiego parku s\u0105 jednym z najcz\u0119\u015bciej odwiedzanych miejsc w granicach Suwalskiego Parku Krajobrazowego.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Andrzej Matusiewicz<\/strong><\/p>\n

Autor jest nauczycielem, historykiem regionalist\u0105, absolwentem Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Interesuje si\u0119 histori\u0105 Suwa\u0142k i Suwalszczyzny w XIX i XX wieku oraz biografistyk\u0105 regionaln\u0105. Od 2001 roku \u2013 redaktor naczelny \u201eRocznika Augustowsko-Suwalskiego\u201d. Autor m.in. ksi\u0105\u017cki Szpital w Suwa\u0142kach. Dzieje i ludzie. 1842\u20131985\u20132015<\/em> oraz Dwory na Suwalszczy\u017anie<\/em>.<\/p>\n

 <\/p>\n\n\t\t