{"id":28218,"date":"2022-11-20T21:05:53","date_gmt":"2022-11-20T19:05:53","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28218"},"modified":"2023-03-27T11:35:46","modified_gmt":"2023-03-27T09:35:46","slug":"marmurowe-dziedzictwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28218","title":{"rendered":"Marmurowe dziedzictwo"},"content":{"rendered":"

Marmurowe dziedzictwo<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Region \u015bwi\u0119tokrzyski od wiek\u00f3w s\u0142yn\u0105\u0142 z bogactw surowc\u00f3w skalnych, a w szczeg\u00f3lno\u015bci z wydobycia marmur\u00f3w. Jest on najwi\u0119kszym i najzasobniejszym miejscem ich wyst\u0119powania w kraju. Spo\u015br\u00f3d innych o\u015brodk\u00f3w eksploatacji marmuru, znajduj\u0105cych si\u0119 na Dolnym \u015al\u0105sku i w okolicach Krakowa, \u015bwi\u0119tokrzyskie odmiany wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 swoistymi, niepowtarzalnymi cechami i nieprzeci\u0119tn\u0105 urod\u0105. Obecnie s\u0105 marginalnie eksploatowane, ale odegra\u0142y donios\u0142\u0105 rol\u0119 w architekturze i budownictwie ju\u017c na pocz\u0105tku XVII wieku. <\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Marmury \u015bwi\u0119tokrzyskie s\u0105 to ska\u0142y wapienne, kt\u00f3re tylko pod wzgl\u0119dem technicznym odpowiadaj\u0105 wymaganiom przer\u00f3bki na marmury. Nie s\u0105 one prawdziwymi marmurami w my\u015bl geologicznej definicji, kt\u00f3ra okre\u015bla je jako ska\u0142y metamorficzne, przeobra\u017cone, maj\u0105ce w miar\u0119 jednolit\u0105 struktur\u0119, umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 wszechstronne wykorzystanie w kamieniarstwie i rze\u017abie (jak np. marmur karraryjski). Typowe wapienie i zlepie\u0144ce s\u0105 zdecydowanie bardziej mi\u0119kkie, mniej trwa\u0142e oraz nara\u017cone na czynniki zewn\u0119trzne. W zwi\u0105zku z tym, opisuj\u0105c \u015bwi\u0119tokrzyskie marmury, stosuje si\u0119 zazwyczaj okre\u015blenia \u201emarmur\u201d, tzw. marmur lub marmur techniczny. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce obecn\u0105 definicj\u0119 geologiczn\u0105 nale\u017ca\u0142oby zmodyfikowa\u0107, uwzgl\u0119dniaj\u0105c tradycj\u0119 i do\u015bwiadczenie mowy potocznej. Analizuj\u0105c polsk\u0105 literatur\u0119, sama rozprawa na temat genezy poj\u0119cia \u201emarmur\u201d stanowi\u0142aby pasjonuj\u0105c\u0105 lektur\u0119 \u2013 pozosta\u0144my zatem wbrew definicji przy tradycyjnej nazwie \u201emarmur\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Od br\u0105zu do be\u017cu<\/strong><\/p>\n

Najbardziej znane i najstarsze eksploatowane odmiany \u015bwi\u0119tokrzyskich marmur\u00f3w wyst\u0119puj\u0105 w okolicach Ch\u0119cin i dlatego cz\u0119sto u\u017cywano nazwy \u201emarmury ch\u0119ci\u0144skie\u201d. Wydobywano je u podn\u00f3\u017ca zamku ch\u0119ci\u0144skiego, w Bolechowicach, na Czerwonej G\u00f3rze (dawniej Jerzma\u0144cu) i G\u00f3rze Zelejowej. W pierwszej po\u0142owie XVII wieku nast\u0105pi\u0142 najwi\u0119kszy rozkwit miejscowego o\u015brodka artystycznego i rzemie\u015blniczego, w kt\u00f3rym dzia\u0142a\u0142o co najmniej dziesi\u0119ciu architekt\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych pierwszoplanow\u0105 rol\u0119 odgrywali, sprowadzeni do naszego kraju, w\u0142oscy specjali\u015bci sztuki kamieniarskiej.<\/p>\n

Powszechnie u\u017cywan\u0105 odmian\u0105 by\u0142 marmur bolechowicki, kt\u00f3ry charakteryzuje si\u0119 br\u0105zow\u0105, bordowo-br\u0105zow\u0105, kawow\u0105 lub be\u017cow\u0105 barw\u0105, z cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105cymi czerwonawymi \u201echmurkami\u201d. U\u017cylony jest czasem bia\u0142ym i r\u00f3\u017cowym kalcytem. Jest wszechobecny w zabytkach z prze\u0142omu XVI i XVII wieku, a tak\u017ce w budownictwie monumentalnym XX wieku i wsp\u00f3\u0142czesnym.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u201eSalceson\u201d skalny<\/strong><\/p>\n

Bardzo charakterystycznym marmurem jest zygmunt\u00f3wka<\/em> (zlepieniec zygmuntowski) \u2013 permski zlepieniec w\u0119glanowy \u2013 o bardzo wysokich walorach dekoracyjnych (nazywany \u017cartobliwie \u201esalcesonem\u201d skalnym), kt\u00f3ry w okresie ostatnich kilkuset lat by\u0142 powszechnie wykorzystywany w architekturze i kamieniarstwie. Zbudowany jest z otoczak\u00f3w ska\u0142 w\u0119glanowych, g\u0142\u00f3wnie wapieni, rzadziej kalcyt\u00f3w i dolomit\u00f3w, a przestrzenie pomi\u0119dzy otoczakami wype\u0142nione s\u0105 zwi\u0119z\u0142ym, drobnoziarnistym materia\u0142em w\u0119glanowym lub krystalicznym kalcytem. Nazwa marmuru pochodzi od imienia kr\u00f3la Zygmunta III Wazy. W 1644 roku pierwotnie wykonano z niego trzon monumentalnej kolumny Zygmunta znajduj\u0105cej si\u0119 w Warszawie. Jednak erozja i sp\u0119kania spowodowane s\u0142ab\u0105 odporno\u015bci\u0105 zlepie\u0144ca na warunki klimatyczne wymusi\u0142y jej wymian\u0119 w 1887 roku na ska\u0142\u0119 graniow\u0105. Jego pozosta\u0142o\u015bci, w dw\u00f3ch fragmentach, s\u0105 dzi\u015b eksponowane przy Zamku Kr\u00f3lewskim w Warszawie. Historyczny kamienio\u0142om po\u0142o\u017cony jest na po\u0142udniowo-zachodnim stoku wzg\u00f3rza o nazwie Czerwona G\u00f3ra.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u015alady pokrywa las<\/strong><\/p>\n

Kolejnym, najstarszym miejscem eksploatacji marmur\u00f3w (marmuro\u0142omem) jest G\u00f3ra Zelejowa, znajduj\u0105ca si\u0119 na p\u00f3\u0142noc od Ch\u0119cin. Pozyskiwano tu najpi\u0119kniejsz\u0105 i najbardziej atrakcyjn\u0105 odmian\u0119 marmuru tzw. r\u00f3\u017cank\u0119 zelejowsk\u0105<\/em>. Marmuro\u0142omy, jako pozosta\u0142o\u015bci g\u00f3rnictwa skalnego oraz wyst\u0119puj\u0105ce w nich ods\u0142oni\u0119cia struktur skalnych, stanowi\u0105 podstawow\u0105 warto\u015b\u0107 rezerwatu przyrody, kt\u00f3ry stanowi obecnie G\u00f3ra Zelejowa. Niestety, ca\u0142y teren g\u00f3ry jest bardzo silnie zaro\u015bni\u0119ty lasem, w kt\u00f3rym zanikaj\u0105 \u015blady eksploatacji marmur\u00f3w, dawniej doskonale widoczne z s\u0105siednich pasm g\u00f3rskich.<\/p>\n

Eksploatacja marmur\u00f3w \u015bwi\u0119tokrzyskich uzale\u017cniona by\u0142a od og\u00f3lnej sytuacji ekonomicznej i politycznej w kraju. Ch\u0119ci\u0144skie warsztaty kamieniarskie zniszczy\u0142 potop szwedzki, a nast\u0119pnie nawracaj\u0105ce zarazy i kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe. Funkcjonowa\u0142o jedynie kilka niewielkich warsztat\u00f3w do ko\u0144ca XVII wieku, realizuj\u0105c g\u0142\u00f3wnie drobne lokalne zam\u00f3wienia. W nast\u0119pnym stuleciu nast\u0105pi\u0142 dalszy regres. Dopiero po 1787 roku, podczas panowania kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, nast\u0105pi\u0142o niewielkie o\u017cywienie, ale trzeci rozbi\u00f3r Polski zatrzyma\u0142 wszystkie dotychczasowe przedsi\u0119wzi\u0119cia. Dzi\u0119ki osobistemu zaanga\u017cowaniu Stanis\u0142awa Staszica w Ch\u0119cinach w 1816 roku powsta\u0142 zak\u0142ad, kt\u00f3ry jednak \u2013 pomimo wykorzystania darmowej pracy 150 wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 zosta\u0142 zamkni\u0119ty w 1833 roku z\u00a0 przyczyn ekonomicznych.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sukces na wystawie w Wiedniu<\/strong><\/p>\n

W 1874 roku dzi\u0119ki uporowi in\u017c. Alfonsa Welkego powsta\u0142o w Kielcach Przedsi\u0119biorstwo Kopal\u0144 Marmur\u00f3w Kieleckich, kt\u00f3rego sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnym udzia\u0142owcem. Jednak zanim zainicjowa\u0142 firm\u0119, realizuj\u0105c swoj\u0105 ide\u0119, przejrza\u0142 opracowania historyczne i geologiczne, spenetrowa\u0142 kamienio\u0142omy i ods\u0142oni\u0119cia, pobra\u0142 pr\u00f3bki, wykona\u0142 z nich polerowane tabliczki i rozpocz\u0105\u0142 akcj\u0119 promocyjn\u0105. W 1872 roku przedstawi\u0142 na Wystawie Politechnicznej w Moskwie kolekcj\u0119 40 polerowanych p\u0142ytek marmur\u00f3w z powiatu kieleckiego i otrzyma\u0142 za ni\u0105 srebrny medal. W 1873 roku kolekcj\u0119 60 pr\u00f3bek zademonstrowa\u0142 na wielkiej Wystawie Powszechnej w Wiedniu, gdzie jury wyr\u00f3\u017cni\u0142o ekspozycj\u0119 dyplomem uznania.<\/p>\n

Firma za\u0142o\u017cona przez A. Welkego funkcjonuje do dzi\u015b. W ci\u0105gu ponad 140 lat dzia\u0142alno\u015bci kilkunastokrotnie zmienia\u0142a nazw\u0119, status prawny, prze\u017cywa\u0142a sukcesy i pora\u017cki. Zmieniali si\u0119 w\u0142a\u015bciciele i mened\u017cerowie, jednak pokoleniowa ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 za\u0142ogi nie zosta\u0142a nigdy przerwana. Niestety, obecnie firma nie eksploatuje ju\u017c marmur\u00f3w, a jedynie surowiec na kamie\u0144 \u0142amany i kruszywa. Przedsi\u0119biorstwo eksploatowa\u0142o liczne odmiany marmur\u00f3w, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c pozostawi\u0142y trwa\u0142y \u015blad w budownictwie i architekturze.<\/p>\n

 <\/p>\n

Szewce, o\u0142owianka, morawica<\/em><\/strong><\/p>\n

Jednymi z najwa\u017cniejszych \u2013 poza wymienionymi wcze\u015bniej \u2013 s\u0105 odmiany szewce<\/em>, o\u0142owianka<\/em> i morawica. Szewce\u00a0<\/em>to znana wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie odmiana pok\u0142adowego marmuru \u2013 szarego wapienia dewo\u0144skiego o odcieniu liliowym, eksploatowanego okresowo w kamienio\u0142omie na g\u00f3rze Okr\u0105glicy, nieopodal Ch\u0119cin. Sta\u0142a si\u0119 ona wa\u017cnym, cz\u0119sto oferowanym produktem kieleckiej fabryki a\u017c do lat 50. XX wieku. Od 2013 roku kamienio\u0142om chroniony jest prawnie jako pomnik przyrody i udost\u0119pniony jako geoturystyczne stanowisko edukacyjne.\u00a0O\u0142owianka<\/em> to nazwa jednej z najbardziej dekoracyjnych odmian marmur\u00f3w \u015bwi\u0119tokrzyskich, stanowi\u0105cej czarny lub szary wapie\u0144 dewo\u0144ski bardzo silnie u\u017cylony bia\u0142ym kalcytem, przechodz\u0105cy w brekcj\u0119 wapienno-kalcytow\u0105. Jest jedynym przyk\u0142adem marmuru dyslokacyjnego. Z\u0142o\u017ce odkryto w uruchomionym w 1920 roku kamienio\u0142omie na g\u00f3rze O\u0142owiance, r\u00f3wnie\u017c niedaleko Ch\u0119cin, po\u0142o\u017conej oko\u0142o 1,5 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od g\u00f3ry Miedzianki. Nazw\u0105\u00a0morawica\u00a0<\/em>okre\u015bla si\u0119 jedn\u0105 z najbardziej popularnych i najcz\u0119\u015bciej wykorzystywanych w okresie ostatniego stulecia odmian marmur\u00f3w \u015bwi\u0119tokrzyskich, eksploatowanych w Morawicy i Woli Morawickiej ko\u0142o Kielc. Jest to odmiana geologicznie reprezentuj\u0105ca wapienie g\u00f3rnojurajskie. Cho\u0107 mniej atrakcyjna estetycznie ni\u017c marmury dewo\u0144skie, powszechnie stosowano j\u0105 w budownictwie polskim w XX wieku do wyrobu\u00a0 posadzek i ok\u0142adzin \u015bciennych.<\/p>\n

Marmury \u015bwi\u0119tokrzyskie wnios\u0142y wa\u017cny i trwa\u0142y wk\u0142ad w wystr\u00f3j historycznych i wsp\u00f3\u0142czesnych budowli w Polsce, jednak nie s\u0105 one dzi\u015b konkurencyjne wobec ogromnego wachlarza odmian ska\u0142 dekoracyjnych z ca\u0142ego \u015bwiata. Obecnie eksploatowany jest w niewielkich ilo\u015bciach marmur morawica.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Podpisy pod zdj\u0119cia (fot. autora)<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

    \n
  1. Marmuro\u0142om w Bolechowicach ko\u0142o Ch\u0119cin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

    \"\"<\/a><\/p>\n

    \u00a0<\/strong><\/p>\n

      \n
    1. Fragment \u015bciany ze \u015bladami odwiert\u00f3w w kamienio\u0142omie \u201eZygmunt\u00f3wka\u201d na Czerwonej G\u00f3rze ko\u0142o Ch\u0119cin<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n

      \"\"<\/a><\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

        \n
      1. Pozosta\u0142o\u015bci pierwotnego trzonu kolumny Zygmunta z marmuru ch\u0119ci\u0144skiego eksponowane przy Zamku Kr\u00f3lewskim w Warszawie, 2009 rok<\/li>\n<\/ol>\n

        \"\"<\/a><\/p>\n

          \n
        1. Fragment loggii frontowej dawnego Pa\u0142acu Biskup\u00f3w Krakowskich w Kielcach (XVII wiek) (1), powi\u0119kszony fragment filara z marmuru zygmunt\u00f3wka<\/em> (2), fragment balustrady z marmuru bolechowice<\/em> (3)<\/li>\n<\/ol>\n

          \"\"<\/a><\/p>\n

            \n
          1. Sala kominkowa w Wojew\u00f3dzkim Domu Kultury w Kielcach (dawniej Domu Wychowania Fizycznego i\u00a0Przysposobienia Wojskowego im. J. Pi\u0142sudskiego), 1935 rok (1), powi\u0119kszony fragment ok\u0142adziny \u015bciennej z marmuru o\u0142owianka <\/em>(2)<\/li>\n<\/ol>\n

            \"\"<\/a><\/p>\n

              \n
            1. Sala lustrzana w Wojew\u00f3dzkim Domu Kultury w Kielcach, 1935 rok, portal i odrzwia wykonano z marmuru szewce<\/em><\/li>\n<\/ol>\n

              \"\"<\/a><\/p>\n

                \n
              1. Kaplica Fotyg\u00f3w w ko\u015bciele parafialnym pw. \u015bw. Bart\u0142omieja (XVII wiek) w Ch\u0119cinach, w kt\u00f3rej kolumny o\u0142tarza oraz inne detale wykonano z marmuru r\u00f3\u017canka zelejowska<\/em><\/li>\n<\/ol>\n

                 <\/p>\n

                Tekst i zdj\u0119cia<\/em><\/strong> Pawe\u0142 Kr\u00f3l<\/strong><\/p>\n

                Autor jest paleobiologiem, kustoszem Dzia\u0142u Historii Naturalnej Muzeum Narodowego w Kielcach. Specjalizuje si\u0119 w badaniach ssak\u00f3w plejstoce\u0144skich. Zajmuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c histori\u0105 oraz inwentaryzacj\u0105 stanowisk g\u00f3rnictwa kruszcowego i kamiennego na Kielecczy\u017anie. Autor wielu publikacji oraz wystaw o tematyce geologicznej i historycznej. Cz\u0142onek Kieleckiego Towarzystwa Naukowego.<\/p>\n

                \u00a0<\/strong><\/p>\n

                 <\/p>\n

                \u00a0<\/em><\/p>\n

                 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Marmurowe dziedzictwo   Region \u015bwi\u0119tokrzyski od wiek\u00f3w s\u0142yn\u0105\u0142 z bogactw surowc\u00f3w skalnych, a w szczeg\u00f3lno\u015bci z wydobycia marmur\u00f3w. Jest on najwi\u0119kszym i najzasobniejszym miejscem ich wyst\u0119powania w kraju. Spo\u015br\u00f3d innych o\u015brodk\u00f3w eksploatacji marmuru, znajduj\u0105cych si\u0119 na Dolnym \u015al\u0105sku i w okolicach Krakowa, \u015bwi\u0119tokrzyskie odmiany wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 swoistymi, niepowtarzalnymi cechami i nieprzeci\u0119tn\u0105 urod\u0105. Obecnie s\u0105 marginalnie eksploatowane, ale odegra\u0142y donios\u0142\u0105 rol\u0119 Continue Reading<\/a>","protected":false},"author":4,"featured_media":28224,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-28218","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-a-to-polska-wlasnie","cat-5-id"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28218","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28218"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28218\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28226,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28218\/revisions\/28226"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/28224"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28218"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28218"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28218"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}