{"id":28040,"date":"2022-10-11T18:50:38","date_gmt":"2022-10-11T16:50:38","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28040"},"modified":"2023-03-27T11:36:39","modified_gmt":"2023-03-27T09:36:39","slug":"muzycznym-szlakiem-przez-beskid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=28040","title":{"rendered":"Muzycznym szlakiem przez Beskid"},"content":{"rendered":"

Muzycznym szlakiem przez Beskid<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Tradycje muzyczne Beskidu \u015al\u0105skiego s\u0105 bardzo bogate i nieustannie rozwijane. O zachowanie muzycznej i ludowej kultury dbaj\u0105 przede wszystkim liczne w tym regionie zespo\u0142y folklorystyczne.<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Ka\u017cdego roku, od ponad 50 lat, na pocz\u0105tku sierpnia w amfiteatrach i na otwartych scenach w Wi\u015ble, Szczyrku i kilku innych miejscowo\u015bciach odbywa si\u0119 Tydzie\u0144 Kultury Beskidzkiej. Du\u017c\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Festiwal Folkloru G\u00f3rali Polskich organizowany w \u017bywcu. Cykliczne imprezy folklorystyczne s\u0105 okazj\u0105 do tego, by pozna\u0107 muzyk\u0119 ludow\u0105 tego regionu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Fujarki, trombity i gajdy<\/strong><\/p>\n

Muzyka Beskidu \u015al\u0105skiego oparta jest na skali wa\u0142askiej, zwanej r\u00f3wnie\u017c \u017cywieck\u0105 lub g\u00f3ralsk\u0105, kt\u00f3ra jest po\u0142\u0105czeniem d\u017awi\u0119k\u00f3w wydobywanych kiedy\u015b na fujarce pasterskiej. Charakterystycznym instrumentem tego regionu by\u0142y piszcza\u0142ki, na kt\u00f3rych grali pasterze na hali. W\u015br\u00f3d pasterzy mieszkaj\u0105cych w sza\u0142asach popularne by\u0142y te\u017c tr\u0105by owczarskie typowe dla okolic Istebnej, zwane trombitami. D\u0142ugo\u015b\u0107 tych tr\u0105b dochodzi\u0142a niejednokrotnie do 4,5 metra, najkr\u00f3tsze z nich mia\u0142y 2,5 metra. Wyrabiano je ze \u015bwierka, kt\u00f3ry r\u00f3s\u0142 bujnie na tych terenach. Drzewa \u015bwierkowego u\u017cywano tak\u017ce do wyrobu rog\u00f3w pasterskich, mierz\u0105cych od 1,5 do 2 metr\u00f3w, na kt\u00f3rych grano najcz\u0119\u015bciej podczas wypasu owiec. Rogi by\u0142y r\u00f3wnie\u017c wykorzystywane do odstraszania wilk\u00f3w na hali.<\/p>\n

Najbardziej typowym instrumentem Beskidu \u015al\u0105skiego by\u0142y gajdy, kt\u00f3re nadawa\u0142y utworom muzycznym charakterystyczne brzmienie. O wyj\u0105tkowej harmonii tej muzyki decydowa\u0142o cz\u0119ste po\u0142\u0105czenie skrzypiec, dud i g\u0142osu. To w\u0142a\u015bnie dudy, zwane po \u015bl\u0105sku gajdami, rozpowszechni\u0142y si\u0119 w tym regionie najmocniej. Gajdy fascynowa\u0142y kompozytor\u00f3w, kt\u00f3rzy z beskidzkiego folkloru czerpali inspiracje i zapo\u017cyczali muzyczne motywy.<\/p>\n

 <\/p>\n

Chata Kawuloka<\/strong><\/p>\n

Najwybitniejszym tw\u00f3rc\u0105 gajd by\u0142 Jan Kawulok (1899\u20131976) z Istebnej. Zas\u0142yn\u0105\u0142 on r\u00f3wnie\u017c jako budowniczy innych ludowych instrument\u00f3w: fujar, trombit czy rog\u00f3w pasterskich, kt\u00f3re wykonywa\u0142 dla zespo\u0142\u00f3w folklorystycznych, muze\u00f3w i prywatnych kolekcji. Kawulok by\u0142 \u015bwietnym muzykiem, ale tak\u017ce wspania\u0142ym gaw\u0119dziarzem popularyzuj\u0105cym tradycje i zwyczaje beskidzkich g\u00f3rali. W 1976 roku, nied\u0142ugo przed \u015bmierci\u0105, Jan Kawulok otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 im. Oskara Kolberga za zas\u0142ugi w dziedzinie propagowania kultury ludowej. Do dzisiaj mo\u017cna zwiedza\u0107 w Istebnej Chat\u0119 Kawuloka, w kt\u00f3rej zgromadzono mn\u00f3stwo starodawnych sprz\u0119t\u00f3w i instrument\u00f3w ludowych. Ju\u017c od blisko p\u00f3\u0142 wieku cha\u0142upa jest powszechnie znan\u0105 atrakcj\u0105 turystyczn\u0105 Beskidu \u015al\u0105skiego. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Jana Kawuloka kontynuuje Zbigniew Wa\u0142ach (wnuk malarza Jana Wa\u0142acha) \u2013 muzyk, tw\u00f3rca instrument\u00f3w ludowych oraz za\u0142o\u017cyciel kapeli folklorystycznej \u201eWa\u0142asi\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ka\u017cda g\u00f3ra ma swego zb\u00f3ja<\/strong><\/p>\n

Jednym z bardziej rozwini\u0119tych o\u015brodk\u00f3w kultury ludowej w Beskidzie \u015al\u0105skim jest Istebna. Dawniej \u017cycie artystyczne miejscowo\u015bci by\u0142o skupione wok\u00f3\u0142 gospody Gazura, usytuowanej naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a. To w\u0142a\u015bnie w tej karczmie Feliks Nowowiejski ze swad\u0105 opowiada\u0142 okolicznej ludno\u015bci o swojej tw\u00f3rczo\u015bci. Kompozytor \u2013 zaciekawiony histori\u0105 najs\u0142ynniejszego zb\u00f3jnika dzia\u0142aj\u0105cego w tej cz\u0119\u015bci Beskid\u00f3w \u2013 przyjecha\u0142 do Istebnej, by zebra\u0107 materia\u0142y do opery \u201eOndraszek\u201d. Wszak Beskid \u015al\u0105ski i \u017bywiecczyzna by\u0142y terenami, na kt\u00f3rych zb\u00f3jnictwo g\u00f3ralskie rozwin\u0119\u0142o si\u0119 najsilniej w ca\u0142ych zachodnich Karpatach. Opowie\u015bci o zawadiackich rozb\u00f3jnikach odbija\u0142y si\u0119 echem g\u00f3r i kr\u0105\u017cy\u0142y w\u015br\u00f3d dolin. Orawa i Lipt\u00f3w mia\u0142y swojego Janosika, za\u015b w Beskidzie \u015al\u0105sko-Morawskim zas\u0142yn\u0105\u0142 Ondraszek, kt\u00f3ry zb\u00f3jowa\u0142 w okolicach \u0141ysej G\u00f3ry, za dzisiejsz\u0105 polsk\u0105 granic\u0105. Legendy o Ondraszku, jego hulaszczym \u017cyciu i zb\u00f3jeckiej dzia\u0142alno\u015bci jego kamrat\u00f3w znane by\u0142y na ca\u0142ych Morawach. Nie dziwi wi\u0119c fakt, \u017ce historia beskidzkiego harnasia zaciekawi\u0142a r\u00f3wnie\u017c samego Feliksa Nowowiejskiego. Nie wiadomo, dlaczego kompozytor porzuci\u0142 prace nad komponowaniem opery \u2013 do \u201eOndraszka\u201d pozosta\u0142y jedynie szkice.<\/p>\n

 <\/p>\n

Kim by\u0142 Janek z Beskidu? <\/strong><\/p>\n

W parku miejskim w Wi\u015ble stoi pomnik kompozytora i pedagoga Jana Sztwiertni (1911\u20131940). Janek z Beskidu \u2013 tak pieszczotliwie, niemal po matczynemu, nazywa\u0142a kompozytora Maria Skalicka, kt\u00f3rej zbiory znajduj\u0105 si\u0119 w Muzeum Ustro\u0144skim. Jej pasj\u0105 by\u0142o kolekcjonowanie wszystkiego, co zwi\u0105zane z ziemi\u0105 beskidzk\u0105, jej ukochan\u0105 \u201ema\u0142\u0105 ojczyzn\u0105\u201d. Skalicka pi\u0119knie wpisa\u0142a si\u0119 w histori\u0119 tego regionu, krzewi\u0105c i upowszechniaj\u0105c kultur\u0119 muzyczn\u0105 i bibliofilsk\u0105. By\u0142a entuzjastk\u0105 talentu Jana Sztwiertni \u2013 z jej inicjatywy w Ustroniu postawiono pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy \u017cycie i dzie\u0142o tego kompozytora.<\/p>\n

Urodzony w Ustroniu Jan Sztwiertnia od najm\u0142odszych lat wykazywa\u0142 wielki talent muzyczny. Nie mia\u0142 pieni\u0119dzy na zagraniczne studia ani na pobieranie prywatnych lekcji. Wychowany w Ewangelickim Domu Sierot w Ustroniu uko\u0144czy\u0142 Seminarium Nauczycielskie w Cieszynie. To w\u0142a\u015bnie w cieszy\u0144skim seminarium pozna\u0142 zasady muzyki, tutaj te\u017c po raz pierwszy mia\u0142 kontakt z radiowym \u015bwiatem za po\u015brednictwem ma\u0142ego odbiornika. Kiedy obj\u0105\u0142 posad\u0119 nauczyciela w szk\u00f3\u0142ce pod Barani\u0105 G\u00f3r\u0105, tam w ciszy, z dala od \u015bwiata, ale w samym \u015brodku g\u00f3r i przyrody, komponowa\u0142 ze s\u0142uchu i intuicyjnie. Ta skromna dawka wiedzy muzycznej, kt\u00f3r\u0105 zdoby\u0142 w cieszy\u0144skim seminarium, musia\u0142a na razie wystarczy\u0107. Dopiero w 1935 roku zapisa\u0142 si\u0119 do Szko\u0142y Muzycznej w Cieszynie, a dwa lata p\u00f3\u017aniej rozpocz\u0105\u0142 studia w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. W tym czasie napisa\u0142 dwa dzie\u0142a inspirowane motywami ludowymi Beskidu, kt\u00f3re niestety zagin\u0119\u0142y podczas wojny. By\u0142 to poemat symfoniczny \u201e\u015api\u0105cy rycerze w Czantorii\u201d oraz \u201eStylizowane ta\u0144ce \u015bl\u0105skie\u201d na orkiestr\u0119 symfoniczn\u0105.<\/p>\n

Jan Sztwiertnia by\u0142 bardzo obiecuj\u0105cym kompozytorem. W maju 1939 roku, kilka miesi\u0119cy przed wybuchem wojny, otrzyma\u0142 stypendium na studia muzyczne w Pary\u017cu. I oto ten skromny nauczyciel z Wis\u0142y, miejscowy organista, wychowanek ustro\u0144skiego sieroci\u0144ca, dosta\u0142 od \u017cycia wielk\u0105 szans\u0119. Niestety, los i tym razem by\u0142 okrutny \u2013 wybuch wojny przekre\u015bli\u0142 jego wielkie plany i mo\u017cliwo\u015bci mi\u0119dzynarodowej kariery kompozytorskiej. W 1940 roku Janek z Beskidu zosta\u0142 aresztowany przez gestapo. Zgin\u0105\u0142 w obozie koncentracyjnym w Mauthausen-Gusen. Jego prochy spoczywaj\u0105 na cmentarzu w Wi\u015ble. Dla upami\u0119tnienia Jana Sztwiertni konkurs kompozytorski w Cieszynie nosi jego imi\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

Wie\u015b ta\u0144czy i \u015bpiewa<\/strong><\/p>\n

\u201eSa\u0142asznicy\u201d \u2013 jedyna zachowana opera Jana Sztwiertni napisana w 1932 roku \u2013 to \u015bpiewogra o g\u00f3ralskiej mi\u0142o\u015bci. Historia romantycznego uczucia musia\u0142a zafascynowa\u0107 21-letniego kompozytora tak bardzo, \u017ce napisa\u0142 swe dzie\u0142o w nieca\u0142e trzy miesi\u0105ce. W oddaleniu od cywilizacji, w szkole pod Barani\u0105 G\u00f3r\u0105, w kt\u00f3rej w\u00f3wczas mieszka\u0142 i uczy\u0142, w pokoiku bez elektryczno\u015bci, stworzy\u0142 swe najwi\u0119ksze dzie\u0142o. Opera \u2013 oparta na opowie\u015bci bajarza Ferdynanda Dyrny z Wis\u0142y \u2013 pocz\u0105tkowo odnosi\u0142a wielkie sukcesy, z czasem jednak uleg\u0142a zapomnieniu. W setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin Jana Sztwiertni Zesp\u00f3\u0142 Pie\u015bni i Ta\u0144ca \u201e\u015al\u0105sk\u201d wystawi\u0142 \u201eSa\u0142asznik\u00f3w\u201d w opracowaniu muzycznym Jeana-Claude\u2019a Hauptmanna. Tym samym przypomnia\u0142 dzie\u0142o Janka z Beskidu i przyczyni\u0142 si\u0119 do popularyzacji jego tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n

Libretto \u201eSa\u0142asznik\u00f3w\u201d napisane w ca\u0142o\u015bci gwar\u0105 w dzisiejszych czasach mo\u017ce nieco dziwi\u0107, ale na pewno dodaje utworowi kolorytu i oryginalno\u015bci. Dzie\u0142o oparte na autentycznych motywach ludowych z okolic Wis\u0142y nawi\u0105zuje do opery romantycznej, ale od strony folklorystycznej jest na pewno bardziej realistyczne ni\u017c \u201eHalka\u201d Stanis\u0142awa Moniuszki. Wszak pasterstwo w Beskidzie \u015al\u0105skim mia\u0142o bogate i d\u0142ugie tradycje. Wo\u0142osi, na \u015al\u0105sku zwani wa\u0142achami, pasterze \u017cyj\u0105cy z hodowli owiec i k\u00f3z, przybyli na te tereny z g\u00f3rskich obszar\u00f3w P\u00f3\u0142wyspu Ba\u0142ka\u0144skiego. W\u0119druj\u0105c na p\u00f3\u0142noc i zach\u00f3d wzd\u0142u\u017c Karpat, mieszaj\u0105c si\u0119 z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105, dotarli do Beskidu \u015al\u0105skiego ju\u017c jako ludzie zasymilowani. Znale\u017ali w tym regionie dogodne warunki do osadnictwa i sza\u0142a\u015bnictwa.<\/p>\n

Jan Sztwiertnia \u2013 kompozytor, kt\u00f3ry ukocha\u0142 Beskidy ponad \u017cycie \u2013 w\u0119drowa\u0142 po halach w rejonie Czantorii, Jaworzynki i Szczyrku. Widzia\u0142, jak sza\u0142a\u015bnicy wypasaj\u0105 owce w okolicach Brennej, na Cie\u0144kowie i Czuplu w Wi\u015ble. Zafascynowany gwar\u0105 i muzyczn\u0105 skal\u0105 wo\u0142osk\u0105, zas\u0142uchany w d\u017awi\u0119ki g\u00f3ralskich fujarek, rog\u00f3w pasterskich i trombit, napisa\u0142 dzie\u0142o na wskro\u015b przesi\u0105kni\u0119te echem folkloru. Dzie\u0142o, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 muzycznym \u015bwiadectwem tych ziem.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

Tekst i zdj\u0119cia<\/em>: Agnieszka Cygan<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Afiliacja<\/strong><\/p>\n

Agnieszka Cygan<\/p>\n

Przewodnik beskidzki, przodownik turystyki g\u00f3rskiej, regionalistka, autorka artyku\u0142\u00f3w o tematyce krajoznawczej.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\t\t