{"id":27924,"date":"2022-10-06T18:59:31","date_gmt":"2022-10-06T16:59:31","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=27924"},"modified":"2023-03-27T11:36:40","modified_gmt":"2023-03-27T09:36:40","slug":"znaczki-turystyczne-i-ich-tworcy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=27924","title":{"rendered":"Znaczki turystyczne i ich tw\u00f3rcy"},"content":{"rendered":"

Sztuka do swetra przypi\u0119ta <\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

W\u0119druj\u0105c po kraju, zdobywamy r\u00f3\u017cne trofea i pami\u0105tki turystyczne, a uczestnicy rajd\u00f3w lub zlot\u00f3w otrzymuj\u0105 znaczki cz\u0119sto nazywane odznakami. To powszechnie u\u017cywane nazewnictwo jest niezgodne z okre\u015bleniem stosowanym w falerystyce, dyscyplinie pomocniczej historii.<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Przedmiotem zainteresowania falerystyki s\u0105 formy wyr\u00f3\u017cnie\u0144 i nagr\u00f3d, takich jak ordery, odznaczenia pa\u0144stwowe, odznaki oraz oznaki turystyczno-krajoznawcze i rajdowe.<\/p>\n

Falerystyka wywodzi si\u0119 z greckiego i \u0142aci\u0144skiego s\u0142owa phalerae<\/em> (ozdoba piersi i czo\u0142a). Dawniej ozdobn\u0105 blach\u0119 umieszczano na piersiach wojownik\u00f3w lub ich koni w celu wyr\u00f3\u017cnienia poszczeg\u00f3lnych jednostek wojskowych. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tutaj dwa okre\u015blenia istotne dla turyst\u00f3w: odznaka i oznaka. Sprecyzujmy dok\u0142adnie te poj\u0119cia.<\/p>\n

Odznaka<\/strong> to p\u0142aski, niewielki przedmiot (r\u00f3\u017cnego kszta\u0142tu) wykonany w metalu i dostosowany do noszenia przy ubraniu. Jest nadawana imiennie przez instytucje pa\u0144stwowe i spo\u0142eczne w celu uhonorowania osoby zas\u0142u\u017conej lub wyr\u00f3\u017cnienia kogo\u015b, kto zdoby\u0142 okre\u015blone kwalifikacje.<\/p>\n

Oznaka<\/strong> za\u015b, cz\u0119sto nazywana znaczkiem, jest podobna do odznaki, ale nie spe\u0142nia funkcji nagrody. Jak sama nazwa wskazuje, oznacza przynale\u017cno\u015b\u0107 organizacyjn\u0105 lub klubow\u0105. S\u0142u\u017cy te\u017c do zaznaczania konkretnej idei, przekazania informacji poprzez symbol plastyczny zamieszczony na oznace przez: napisy, inicja\u0142y, okre\u015blon\u0105 form\u0119 lub barw\u0119. Kompozycja oznaki powinna by\u0107 zatem lakoniczna, zrozumia\u0142a i oddawa\u0107 zamierzon\u0105 ide\u0119, cel. Dlatego te\u017c oznaki, a szczeg\u00f3lnie rajdowe, s\u0105 w swej tre\u015bci i formie zabawne. W przeciwie\u0144stwie do oznak, odznaki wymagaj\u0105 zachowania stosownej powagi.<\/p>\n

Oznaka jako nowa forma falerystyczna pojawi\u0142a si\u0119 w XIX wieku. Mia\u0142a charakter pami\u0105tkowy lub manifestacyjny, nie by\u0142a form\u0105 nagradzania. Pojawi\u0142y si\u0119 oznaki o wymowie patriotycznej, narodowej, o czym \u015bwiadcz\u0105 emblematy noszone w czasie powstania listopadowego, styczniowego, a tak\u017ce w latach nast\u0119pnych. Polacy manifestowali swoje uczucia patriotyczne, okazywali swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 i poparcie dla idei wyzwolenia narodowego.<\/p>\n

Pierwsze oznaki turystyczne pojawi\u0142y si\u0119 w Polsce po powo\u0142aniu Polskiego Towarzystwa Tatrza\u0144skiego (1873) i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (1906). Emblematem PTT jest metalowa oznaka w kszta\u0142cie podhala\u0144skiej spinki z g\u0142ow\u0105 kozicy wewn\u0105trz. Oznaka organizacyjna PTK przedstawia ruiny zamku w Ogrodzie\u0144cu ze spi\u0119tymi pier\u015bcieniem herbami trzech polskich stolic: Krakowa, Warszawy i Poznania. Oznaka PTTK (1950) pokazuje map\u0119 Polski z bia\u0142o-czerwon\u0105 busol\u0105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Mimo obowi\u0105zuj\u0105cych okre\u015ble\u0144 w falerystyce w naszym Towarzystwie przyj\u0119\u0142y si\u0119 dwa terminy: odznaka i znaczek, np. rajdowy, kt\u00f3re w dalszej cz\u0119\u015bci b\u0119d\u0105 u\u017cywane ze wzgl\u0119du na dotychczasowe przyzwyczajenia.<\/p>\n

Odznaki turystyczno-krajoznawcze w obowi\u0105zuj\u0105cym w PTTK systemie zosta\u0142y sklasyfikowane wed\u0142ug nast\u0119puj\u0105cych kryteri\u00f3w:<\/p>\n

    \n
  1. Merytoryczna podstawa weryfikacji:<\/strong><\/li>\n
  2. a) odznaki krajoznawcze:<\/li>\n<\/ol>\n

    \u2013 obiektowe, np. sakralne,<\/p>\n

    \u2013 personalne, np. \u015aladami \u015bw. Wojciecha,<\/p>\n

    \u2013 obszarowe, np. Mi\u0142o\u015bnik Roztocza,<\/p>\n

      \n
    1. b) odznaki turystyki kwalifikowanej, np. OTP, GOT.<\/li>\n
    2. Zasi\u0119g przestrzenny wymog\u00f3w regulaminowych:<\/strong><\/li>\n
    3. a) odznaki lokalne dotycz\u0105ce miejscowo\u015bci, gminy, parku narodowego,<\/li>\n
    4. b) odznaki regionalne dotycz\u0105ce kilku powiat\u00f3w, wojew\u00f3dztwa lub wi\u0119kszej jednostki geograficznej,<\/li>\n
    5. c) odznaki og\u00f3lnopolskie dotycz\u0105ce kilku wojew\u00f3dztw, krain geograficznych, ca\u0142ego kraju.<\/li>\n
    6. Podmiot weryfikuj\u0105cy:<\/strong><\/li>\n
    7. a) odznaki oddzia\u0142owe,<\/li>\n
    8. b) odznaki centralne.<\/li>\n<\/ol>\n

      Regionalne odznaki krajoznawcze to odznaki spe\u0142niaj\u0105ce jednocze\u015bnie warunki z punkt\u00f3w 1a i 2b. Wszystkie odznaki krajoznawcze s\u0105 pochodnymi odznak turystyki kwalifikowanej.<\/p>\n

      Najstarsz\u0105 z nich jest Odznaka Turystyczna Ziem Zachodnich ustanowiona w 1959 roku. Widoczne s\u0105 na niej herby miast: Wroc\u0142awia, Opola, Zielonej G\u00f3ry i Szczecina. Mo\u017cna j\u0105 by\u0142o zdobywa\u0107 w latach 1959\u20131966 w zwi\u0105zku z obchodami 1000-lecia Pa\u0144stwa Polskiego. Do najstarszych odznak nale\u017cy te\u017c regionalna odznaka krajoznawcza (funkcjonuj\u0105ca do chwili obecnej): Mi\u0142o\u015bnik Roztocza, kt\u00f3ra zosta\u0142a ustanowiona w 1965 roku przez by\u0142y zarz\u0105d Okr\u0119gu PTTK w Lublinie (obecnie weryfikuje j\u0105 Oddzia\u0142 PTTK w Zamo\u015bciu).<\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 oznak turystycznych niemaj\u0105cych charakteru odznaczeniowego stanowi\u0105 odznaki pami\u0105tkowe z imprez: rajd\u00f3w, zlot\u00f3w, z\u0142az\u00f3w itp. S\u0105 to popularne znaczki turystyczne. Co roku wydaje si\u0119 ich do\u015b\u0107 du\u017co, ale nie zawsze idzie to w parze z ich poziomem artystycznym. Usprawiedliwieniem mo\u017ce by\u0107 fakt, \u017ce projektowaniem znaczk\u00f3w zajmuj\u0105 si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci sami tury\u015bci. Tre\u015b\u0107 znaczka, chocia\u017c mo\u017ce by\u0107 dowolna, nie zawsze nawi\u0105zuje do has\u0142a imprezy turystycznej, regionu czy okoliczno\u015bci jego wydania. To w\u0142a\u015bnie sprawia, \u017ce oznaki cz\u0119sto s\u0105 nieczytelne, nieestetyczne, a niekiedy kiczowate. Zdaniem kolekcjoner\u00f3w znaczki z imprez cyklicznych powinny mie\u0107 wsp\u00f3lny element graficzny nawi\u0105zuj\u0105cy do wcze\u015bniej ju\u017c wydanych. Ale w\u015br\u00f3d wielo\u015bci tych oznak znajduj\u0105 si\u0119 te\u017c prawdziwe pere\u0142ki, miniaturowe dzie\u0142a sztuki. Nale\u017cy tu wspomnie\u0107 o projektach znaczk\u00f3w turystycznych autorstwa Janusza Trzebiatowskiego. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 trudno scharakteryzowa\u0107 w kilku zdaniach, gdy\u017c pole jego dzia\u0142alno\u015bci jest rozleg\u0142e: malarstwo obraz\u00f3w sztalugowych, architektura wn\u0119trz, grafika ksi\u0105\u017ckowa, plakat i medalierstwo. Nas, kolekcjoner\u00f3w, interesuje g\u0142\u00f3wnie medalierstwo, a szczeg\u00f3lnie oznaka turystyczna, popularny znaczek rajdowy. Ta ,,ma\u0142a rzecz foremna\u201d towarzyszy nam podczas imprezy i pozostaje d\u0142ugo w naszych wspomnieniach. Szczeg\u00f3lnie pi\u0119kno jej odkrywaj\u0105 kolekcjonerzy. Dla nich znaczek przestaje pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 u\u017cytkow\u0105 i nabiera warto\u015bci trwa\u0142ej, sentymentalnej. Projektowane przez Janusza Trzebiatowskiego oznaki mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako prawdziwe dzie\u0142a sztuki, chocia\u017c miniaturowe, stanowi\u0105 pi\u0119kno zamkni\u0119te w metalu. Nazwano je tak\u017ce ,,sztuk\u0105 do swetra przypi\u0119t\u0105\u201d. Wykonanie takiej artystycznej miniaturki by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy artysty plastyka z grawerem Alfonsem Ko\u0142odziejczykiem, a p\u00f3\u017aniej Alojzym Borowiczem. Ich wsp\u00f3lne dzie\u0142a wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 spo\u015br\u00f3d tysi\u0119cy innych oznak, stanowi\u0105 prawdziwe pere\u0142ki zmuszaj\u0105ce do refleksji i prze\u017cy\u0107 estetycznych, a kolekcjonerom wskazuj\u0105 drog\u0119 do kwalifikowanego zbieractwa.<\/p>\n

      W 1971 roku odbywa\u0142 si\u0119 w Krakowie XIV Og\u00f3lnopolski Zlot Przodownik\u00f3w Turystyki Pieszej. Uczestnicy zlotu mieszkali w centrum Krakowa w Domu Turysty PTTK. Zlot obfitowa\u0142 w r\u00f3\u017cnego rodzaju atrakcje krajoznawcze i kulturalne. Jedn\u0105 z nich by\u0142a ciesz\u0105ca si\u0119 wielkim zainteresowaniem autorska wystawa znaczk\u00f3w turystycznych projektowanych przez Janusza Trzebiatowskiego. Jego dzie\u0142em by\u0142 r\u00f3wnie\u017c znaczek zlotowy, kt\u00f3ry otrzyma\u0142o 540 uczestnik\u00f3w zlotu. Zasadniczym bod\u017acem w tw\u00f3rczo\u015bci Janusza Trzebiatowskiego jest natura, \u017cywa przyroda krajobrazu i jego elementy. O warto\u015bci jego oznak \u015bwiadczy fakt, \u017ce zajmuj\u0105 one poczesne miejsce w Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n

      \u00a0<\/strong><\/p>\n

      Przyk\u0142ady znaczk\u00f3w wykonanych wed\u0142ug projekt\u00f3w Janusza Trzebiatowskiego z kolekcji Wojciecha Kowalskiego<\/strong><\/p>\n

        \n
      1. XIV Og\u00f3lnopolski Zlot Przodownik\u00f3w Turystyki Pieszej, Krak\u00f3w 1971<\/li>\n
      2. Rajd Bieszczadzki, 1965<\/li>\n
      3. III Og\u00f3lnopolski Rajd Beskid Wysoki, 1958<\/li>\n
      4. Rajd UJ, 1971<\/li>\n
      5. Og\u00f3lnopolskie Sympozjum Krajoznawcze Student\u00f3w, 1971<\/li>\n
      6. Og\u00f3lnopolskie Sympozjum Krajoznawcze Student\u00f3w, 1973<\/li>\n
      7. Rajd Tatrza\u0144ski, 1965<\/li>\n
      8. Rajd Tatrza\u0144ski, 1966<\/li>\n
      9. Rajd Tatrza\u0144ski, 1978<\/li>\n
      10. Rajd Tatrza\u0144ski, 1988<\/li>\n<\/ol>\n

         <\/p>\n

         <\/p>\n

        \u00a0<\/strong><\/p>\n

        Krakowscy mistrzowie sztuki medalierskiej<\/strong><\/p>\n

          \n
        • Janusz Trzebiatowski<\/strong> (ur. w 1936 roku) \u2013 absolwent Wydzia\u0142u Architektury Wn\u0119trz Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie, cz\u0142onek zwyczajny Zwi\u0105zku Polskich Artyst\u00f3w i Plastyk\u00f3w; zwi\u0105zany z ruchem turystycznym akademickiego \u015brodowiska Krakowa, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel i pierwszy prezes Oddzia\u0142u Mi\u0119dzyuczelnianego (obecnie Akademickiego) PTTK.<\/li>\n
        • Mistrz grawerstwa Alfons Ko\u0142odziejczyk<\/strong> dzia\u0142a\u0142 w Cechu Rzemios\u0142 Metalowych. Od lat 50. XX wieku jego pracownia mie\u015bci\u0142a si\u0119 na Rynku G\u0142\u00f3wnym, p\u00f3\u017aniej zosta\u0142a przeniesiona na Ma\u0142y Rynek, a nast\u0119pnie na ul. Starowi\u015bln\u0105 50.<\/li>\n
        • Grawer Alojzy Borowicz<\/strong> od ponad 40 lat wykonuje us\u0142ugi w pracowni przy ulicy Szewskiej 21 w Krakowie. Jego warsztat wykonywa\u0142 zlecenia wed\u0142ug projekt\u00f3w wielu znanych plastyk\u00f3w, m.in. Janusza Trzebiatowskiego, Stanis\u0142awa Wi\u015bniewskiego, Czes\u0142awa D\u017awigaja, Jerzego Nowakowskiego, Krzysztofa Nitscha i wielu profesor\u00f3w krakowskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych.<\/li>\n<\/ul>\n

           <\/p>\n

          \u00a0<\/strong><\/p>\n

          Wojciech Kowalski<\/strong><\/p>\n

          Zas\u0142u\u017cony krajoznawca i kolekcjoner, mi\u0142o\u015bnik turystyki pieszej i ochrony przyrody.<\/p>\n\n\t\t