{"id":27836,"date":"2022-10-03T18:46:25","date_gmt":"2022-10-03T16:46:25","guid":{"rendered":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=27836"},"modified":"2023-03-27T11:36:57","modified_gmt":"2023-03-27T09:36:57","slug":"kamienne-krzyze-roztocza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/turysta2.pttk.pl\/?p=27836","title":{"rendered":"Kamienne krzy\u017ce Roztocza"},"content":{"rendered":"

Kamienne krzy\u017ce Roztocza<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Na wschodnim Roztoczu, pomi\u0119dzy Narolem a Hory\u0144cem-Zdr\u00f3j, le\u017cy wie\u015b Polanka Horyniecka. W pobli\u017cu do 1947 roku znajdowa\u0142a si\u0119 nieistniej\u0105ca dzi\u015b wie\u015b Stare Brusno. Na s\u0105siednich wzg\u00f3rzach by\u0142y kamienio\u0142omy drobnoziarnistego piaskowca wapnistego oraz mi\u0119kkiego wapienia. Co najmniej od XVI wieku w Starym Bru\u015bnie wyrabiano kamienie m\u0142y\u0144skie i \u017carnowe.<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Kamienie s\u0142yn\u0119\u0142y z wysokiej jako\u015bci. M\u0142ynarze przyje\u017cd\u017cali po nie czasem z dalekich stron. Kroniki notuj\u0105, \u017ce w 1781 roku przyjechali oni z Doliny \u2013 miasta po\u0142o\u017conego na po\u0142udnie od Lwowa. Dawniej w polskich wsiach nieomal w ka\u017cdej cha\u0142upie by\u0142y \u017carna. Kupowano je w\u0142a\u015bnie w Starym Bru\u015bnie.<\/p>\n

Opr\u00f3cz kamieni m\u0142y\u0144skich i \u017carnowych powstawa\u0142y tu te\u017c krzy\u017ce kamienne, nie tylko te umieszczane na grobach, ale r\u00f3wnie\u017c figury przydro\u017cne. Robiono je na konkretne zam\u00f3wienie albo na sprzeda\u017c jarmarczn\u0105, przewo\u017cono na wozach wys\u0142anych s\u0142om\u0105. Tradycyjnym miejscem sprzeda\u017cy by\u0142 odpust w Jaros\u0142awiu. Do dzi\u015b krzy\u017ce i figury te mo\u017cna spotka\u0107 w wielu miejscach, na cmentarzach nikn\u0105 jednak w\u015br\u00f3d nowych nagrobk\u00f3w, jak na przyk\u0142ad w Lubaczowie. Krajoznawcy z Dolnego \u015al\u0105ska twierdz\u0105, \u017ce najwi\u0119cej kamiennych krzy\u017cy (zwanych pokutnymi) jest w ich regionie, oko\u0142o sze\u015bciuset. Myl\u0105 si\u0119, gdy\u017c najwi\u0119cej kamiennych krzy\u017cy jest na omawianym tu terenie. Na wschodzie mo\u017cna je napotka\u0107 w okolicach Lwowa i \u017b\u00f3\u0142kwi, na zachodzie a\u017c w Kolbuszowej, a na po\u0142udniu na cmentarzach i przy drogach w okolicach Przemy\u015bla, Ka\u0144czugi i Pruchnika, a nawet w Beskidzie Niskim. W tym ostatnim przypadku chodzi o wie\u015b Owczary po\u0142o\u017con\u0105 oko\u0142o 220 kilometr\u00f3w od Starego Brusna.<\/p>\n

Brusno le\u017ca\u0142o w dawnym zaborze austriackim, p\u00f3\u0142nocn\u0105 granic\u0119 zasi\u0119gu wyrob\u00f3w kamieniarskich z tego o\u015brodka wyznacza\u0142a granica z zaborem rosyjskim. Niemniej ju\u017c w latach niewoli pojedyncze krzy\u017ce z Bru\u015bna pojawia\u0142y si\u0119 za kordonem, najcz\u0119\u015bciej na pograniczu. P\u00f3\u0142nocn\u0105 granic\u0119 ich zasi\u0119gu wyznaczaj\u0105 takie miejscowo\u015bci jak Tomasz\u00f3w Lubelski, \u0141aszcz\u00f3w, Kosm\u00f3w i Dobromierzyce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 krzy\u017cy pochodzi jednak z okresu mi\u0119dzywojennego, kiedy to znikn\u0119\u0142a granica zabor\u00f3w. Na omawianych tu nagrobkach s\u0105 napisy w j\u0119zyku polskim, rosyjskim z elementami j\u0119zyka starocerkiewnego, ale te\u017c mo\u017cna napotka\u0107 (zw\u0142aszcza w Galicji) inskrypcje w j\u0119zyku ukrai\u0144skim. Napisy pojawi\u0142y si\u0119 jednak dopiero w po\u0142owie XIX wieku. Czasem ca\u0142a przednia \u015bciana nagrobka pokryta by\u0142a napisami. U g\u00f3ry jest zwykle monogram INRI, a ni\u017cej informacja o zmar\u0142ym.<\/p>\n

Nagrobki z Bru\u015bna maj\u0105 r\u00f3\u017cne formy. Za najstarsze uwa\u017ca si\u0119 krzy\u017ce zbli\u017cone do krzy\u017cy malta\u0144skich. Powstawa\u0142y one g\u0142\u00f3wnie w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. Za najstarszy uwa\u017cany jest krzy\u017c stoj\u0105cy w Hory\u0144cu-Zdroju na dawnym cmentarzu przy kaplicy Stadnickich. Niestety, napis na nim jest zupe\u0142nie nieczytelny. Na Ukrainie krzy\u017c malta\u0144ski nosi nazw\u0119 korsu\u0144skiego, gdy\u017c pierwszy taki krzy\u017c mia\u0142 stan\u0105\u0107 w Korsuniu w czasach ksi\u0119cia W\u0142odzimierza.<\/p>\n

W po\u0142owie XIX wieku zanikn\u0119\u0142y krzy\u017ce malta\u0144skie, a pojawi\u0142 si\u0119 tzw. hromadskyj krest. Jest to krzy\u017c o r\u00f3wnych ramionach postawiony na wysokiej (1\u20131,5 metra) piramidalnej podstawie. Taki krzy\u017c stoi na przyk\u0142ad w Starym Bru\u015bnie, a postawiono go w 1888 roku dla upami\u0119tnienia 40. rocznicy zniesienia pa\u0144szczyzny. Podobny krzy\u017c stoi w lesie ko\u0142o Nowego Brusna w miejscu, gdzie wed\u0142ug tradycji mia\u0142 odpoczywa\u0107 podczas polowania kr\u00f3l Jan III Sobieski.<\/p>\n

W ko\u0144cu XIX wieku powsta\u0142a nowa forma krzy\u017ca zwana \u201efigur\u0105\u201d. Na krzy\u017cu, dot\u0105d g\u0142adkim, pojawi\u0142a si\u0119 posta\u0107 Ukrzy\u017cowanego, pod krzy\u017cem postacie Matki Bo\u017cej i \u015bw. Marii Magdaleny, przedstawiano te\u017c niekiedy posta\u0107 \u015bw. Miko\u0142aja. Skromny dot\u0105d nagrobek przybra\u0142 bogat\u0105 form\u0119.<\/p>\n

Ciekaw\u0105 form\u0105 upami\u0119tnienia zmar\u0142ych s\u0105 tzw. turki. To du\u017ce ziemne mogi\u0142y zwie\u0144czone kamiennymi krzy\u017cami. Spoczywaj\u0105 w nich mieszka\u0144cy pomordowani w XVI i XVII wieku w czasie cz\u0119stych w\u00f3wczas najazd\u00f3w tatarskich zwanych dawniej turecczyznami. Kilka z tych \u201eturk\u00f3w\u201d przetrwa\u0142o do dzi\u015b. Jeden z nich, z XVII wieku, znajduje si\u0119 w Lisich Jamach pod Lubaczowem. Ma on form\u0119, kt\u00f3ra upodabnia krzy\u017c do prymitywnie uj\u0119tej postaci ludzkiej. Przypomina kamienne baby z Podlasia i podobnie jak one pozostaje w kr\u0119gu kultury wschodniej.<\/p>\n

Podobne krzy\u017ce stoj\u0105 te\u017c w Starym Dzikowie w przysi\u00f3\u0142ku Lebiedzie, w Lubaczowie (\u017belich\u00f3wka) i w Podemszczy\u017anie.<\/p>\n

Uwag\u0119 zwracaj\u0105 krzy\u017ce postawione w 1848 roku i w latach p\u00f3\u017aniejszych upami\u0119tniaj\u0105ce zniesienie pa\u0144szczyzny w Galicji 15 maja 1848 roku. Najwi\u0119cej jest ich na Roztoczu i w najbli\u017cszej okolicy \u2013 \u0142\u0105cznie 21. Poza wspomnianym wcze\u015bniej Starym Bru\u015bnie stoj\u0105 m.in. w Baszni Dolnej, Gorajcu, Hrebennem i Hucie R\u00f3\u017canieckiej. Cztery s\u0105 na terenach obecnej Ukrainy w miejscowo\u015bciach Hanacz\u00f3wka, Ihrowica, Kuty i Uni\u00f3w. Nie wiemy jednak, w jakim warsztacie one powsta\u0142y.<\/p>\n

Nagrobki z Bru\u015bna mo\u017cna napotka\u0107 r\u00f3wnie\u017c na cmentarzach ewangelickich. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z tzw. kolonizacj\u0105 j\u00f3zefi\u0144sk\u0105, kiedy to w latach 1782\u20131789 nap\u0142yn\u0119\u0142o na teren Galicji oko\u0142o 14 400 kolonist\u00f3w niemieckich. Oko\u0142o 60 procent z nich by\u0142o protestantami. Pozosta\u0142y po nich budynki dawnych zbor\u00f3w, np. w Podlesiu nosz\u0105cym dawniej nazw\u0119 Reichau, D\u0105bkowie (Felsendorf) czy te\u017c Potoku Jaworowskim (Fehlbach). Dzi\u015b s\u0105 to ko\u015bcio\u0142y albo cerkwie. Wielu z tych kolonist\u00f3w spolonizowa\u0142o si\u0119, a nawet stawa\u0142o polskimi patriotami. Pi\u0119knym przyk\u0142adem s\u0105 tu mieszka\u0144cy Burgau, kt\u00f3rzy w 1938 roku z\u0142o\u017cyli wniosek o zmian\u0119 nazwy ich wsi na Karol\u00f3wka. Nazwa ta upami\u0119tnia trzech urodzonych w Burgau Karol\u00f3w, kt\u00f3rzy walczyli o wolno\u015b\u0107 Polski w 1918 roku. Dw\u00f3ch z nich by\u0142o potomkami kolonist\u00f3w.<\/p>\n

Kolonie niemieckie przetrwa\u0142y do 1940 roku, kiedy to ich mieszka\u0144cy zostali przesiedleni przez Niemc\u00f3w w okolice Kalisza i Kutna, a st\u0105d, w 1945 roku, w g\u0142\u0105b Niemiec. Wielu spolonizowanych kolonist\u00f3w mieszka na Roztoczu do dzi\u015b. Zachowali jedynie swoje niemieckie nazwiska. Pozosta\u0142y te\u017c nagrobki na ewangelickich cmentarzach, zbli\u017cone form\u0105 do krzy\u017cy malta\u0144skich. Niekt\u00f3re jednak maj\u0105 dziwny kszta\u0142t, podobny do grzyba czy te\u017c strza\u0142y. Pi\u0119kny widok przedstawia cmentarz w Podlesiu, na kt\u00f3rym stoi 108 krzy\u017cy i obelisk\u00f3w wykonanych w Bru\u015bnie. Na kwaterze ewangelickiej cmentarza w Nowym Bru\u015bnie zachowa\u0142o si\u0119 zaledwie kilka nagrobk\u00f3w. Na cmentarzu w D\u0105bkowie przetrwa\u0142o osiem nagrobk\u00f3w. Na cmentarzu w Potoku Jaworowskim s\u0105 jedynie cztery w formie krzy\u017cy, stoj\u0105ce wok\u00f3\u0142 kaplicy przedpogrzebowej.<\/p>\n

Kamieniarze z Brusna wykonywali te\u017c nagrobki \u017cydowskie zwane tu macajbami. Oczywi\u015bcie nie znali j\u0119zyka hebrajskiego, wiernie kopiowali napisy z wzorc\u00f3w dostarczonych im przez zleceniodawc\u00f3w. Autorzy tego artyku\u0142u widzieli tak\u0105 metod\u0119 na cmentarzu ewangelickim w Warszawie \u2013 kamieniarz wykuwa\u0142 na p\u0142ycie hebrajski napis na podstawie dostarczonej mu kartki.<\/p>\n

Aby podziwia\u0107 omawiane krzy\u017ce, nie trzeba je\u017adzi\u0107 na Roztocze, wystarczy do Lublina. W skansenie \u2013 Muzeum Wsi Lubelskiej \u2013 stoi drewniana cerkiew przeniesiona z Tarnoszyna ko\u0142o Tomaszowa Lubelskiego. Obok niej stoj\u0105 w\u015br\u00f3d drzew pi\u0119knie rze\u017abione krzy\u017ce. Pochodz\u0105 z kilku r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bci na Roztoczu.<\/p>\n

 <\/p>\n\n\t\t